उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

वासन्ती-अथ स राजा किमाचारः सम्प्रति । आत्रेयी-तेन राज्ञा क्रतुरश्वमेधः प्रक्रान्तः । वासन्ती-हा धिक् परिणीतमपि । आत्रेयी-शान्तं पापम् । नहि नहि । वासन्ती-का तर्हि यज्ञे सहधर्मचारिणी । आत्रेयी-हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः । वासन्ती-हन्त भोः । वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को नु विज्ञातुमर्हति ॥ ७ ॥ आत्रेयी-विसृष्टश्च वामदेवाभिमन्त्रितो मेध्योश्वः । उपकल्पिताश्च तस्य यथाशास्त्रं रक्षितारः । तेषामधिष्ठाता च लक्ष्मणात्मजश्चन्द्रकेतुर्योऽत दिव्यास्त्रसम्प्रदायश्चतुरङ्गसाधनान्वितोऽनुप्रहितः । वासन्ती-(सहर्षकौतुकास्रम् ।) कुमारलक्ष्मणस्यापि पुत्रः । हन्त मातर्जीवामि । आत्रेयी-अत्रान्तरे ब्राह्मणेन मृतं पुत्रमुत्क्षिप्य राजद्वारे सोरस्ताडम्- अब्रह्मण्यमुद्घोषितम् । ततो न राजापचारमन्तरेण प्रजास्वकालमृत्युः संचरती- त्यात्मदोषं निरूपयति करुणामये रामभद्रे सहसैवाशरीरिणी वागुदचरत्- शम्बूको नाम वृषलः पृथिव्यां तप्यते तपः । शीर्षच्छेद्यः स ते राम तं हत्वा जीवय द्विजम् ॥ ८ ॥ भो इति मनः प्रति सम्बोधनम् ॥ वज्रादपि कठोराणीति ॥ ७ ॥ लोको- त्तराणां भुवनश्रेष्ठानाम् । 'सर्वे कृत्यं साधु सर्वोत्तरत्वम्' इति भारविः । सीतापरित्यागेन रामचेतसः कठोरत्वं अपुनःपरिणयेन मृदुत्वं चेति भावः ॥७॥ मेध्यः पवित्रः । प्रयुक्ताः प्रयोजिताः । शास्त्रं श्रौतपद्धतिः । अधिष्ठाता प्रमुखः । प्रहितः प्रेषितः । मातर्जीवामीति द्राविडीस्त्रीस्वभावोक्तिः । एव वदता कविना निज द्राविडत्वं प्रकटितमित्युक्तम् । उत्क्षिप्य उद्घृत्य । उरसा दृढेन सहितं सोरस्ताडं यथा तथा । 'तडस्ताडनम्' इति द्विरूपः । 'अब्र- ह्मण्यमवध्योक्तिः' । आत्मनः रामस्यैव । ( वा ) गुदेति ध्वनिः । उद्ग- च्छेदिति च पाठः ॥ शम्बूको नाम वृषल इति ॥ ८ ॥ वृषलः शूद्रः । शीर्षच्छेद्यः वध्यः । एनम् शम्बूदम् । द्विजं जीवय इति कथनमहिम्ना शम्बूके १ 'स रामभद्रः' न २ 'शान्तम्' न, 'शान्तं शान्तं' घ-च ३ 'दत्त' इति न ४ 'पुत्रमारोप्य' घ-च ५ 'प्रवादान्' न, 'प्रवादान्' घ-च ६ 'चरति' ग घ