उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

३-११ ] उत्तररामचरितं ५७ भअवदि तमसे परित्ताएहि परित्ताएहि । जीवावेहि अज्जउत्तं । हा धिक् हा धिक् । मा मन्दभागिणीं-व्वाहिलामीलितेननीलोत्पलो मूर्छित एव । हा कथं धरणीपृष्ठे निरुद्धनिःश्वासनिःसहं विपर्यस्तः । भगवति तमसे परित्रायस्व परि- त्रायस्व । जीवयार्यपुत्रम् । ( इति पादयोः पतति । ) तमसा—त्वमेव ननु कल्याणि सञ्जीवय जगत्पतिम् । प्रियस्पर्शो हि पाणिस्ते तत्रैष निरतो जनः ॥ १० ॥ १-४ सीता—जं होदु तं होदु । जहा भअवदी आणवेदि । यद्भवतु तद्भवतु । यथा भगवत्याज्ञापयति । ( इति ससम्भ्रमं निष्क्रान्ता । ) ( ततः प्रविशति भूम्यां निपतितः सालयां सीतया स्पृश्यमानः साह्लादोच्छ्वासो रामः । ) सीता—( किञ्चित्प्रहर्षम् । ) जाने ढण पञ्चाअदं विअ जीविदं तैल्लो- अस्स । जाने पुन प्रत्यागतमिव जीवितं त्रैलोक्यस्य । २ रामः—हन्त भोः किमेतत् । १-२श्च्योतनं नु हरिचन्दनपल्लवानां निष्पीडितेन्दुकरकन्दलजो नु सेकः । आतप्तजीवितपुनःपरितर्पणोऽयं सञ्जीवनौषधिरसो नु हृदि प्रसिक्तः ॥ ११ ॥ इत्यर्थः । जीवितेनेति शेषः । भगवति तमसे परित्रायस्व जीवयार्यपुत्रम् ॥ त्वमेव ननु कल्याणीति ॥ १० ॥ जगत्पतिपदमहिम्ना त्वं लक्ष्मीरिति भावो व्यज्यते । तथा च रामायणे—'सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुः' इति । ते ययं यत्र यस्यां तयोस्त्वर्थे । एष जनः रामः ॥ १० ॥ यद्भवतु तद्भवतु । यथा भगवती शाज्ञापयति । जाने पुन प्रत्यागतमिव जीवितं त्रैलोक्यस्य । एतेन रामस्य त्रैलोक्यस्य च एकापन्नधर्मत्वादद्वैतमेव प्रामाणिकमिति कविना वेदान्त- मार्गो दर्शित इति बोध्यम् । अत एव 'हरिरेव जगज्जगदेव हरिः' इति, 'सर्वं विष्णुमयं जगत्' इति, 'भूतानि विष्णुर्भुवनानि विष्णुः' इति प्रायः । भो इति मनः प्रति सम्बोधनम् ॥ अथ स्पर्शं द्वाभ्यां विशिनष्टि ॥ आश्च्योतनं नु इति ॥ ११ ॥ 'रसादिर्भूतये यत्स्याद्वस्तुनीभिः प्रपीडनम् । तदाश्च्योतनमाश्च्योत- श्च्योतनं' इति च द्विरूपः । आ समन्ताद् श्च्योतनं गलनं वा । अत एव 'दृष्टोत्तद्भिर्नयनाम्बुभिः' इति भल्लटाख्यातभारतचम्पौ । नु विन्दु । 'पुंसि वा हरिचन्दनम्' इत्यमरः । करकन्दलः किरणसमष्टिः । 'कन्दे गोले समष्टौ १ 'तत्रैव निरतो मनः' व; 'तत्रैव नियतो भरः' घ. २ 'त्रैलोक्यनाथस्य' सं-घ. ३ 'प्रक्षोदनं' घ-व. ४ 'जीविततरोः परी-' व-घ.