उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

६८ उत्तररामचरितं [ ३-२६ रामः—( अश्रुतिमभिनीय । ) करकमलवितीर्णैरम्बुनीवारशष्पै- स्तरुशकुनिकुरङ्गान्मैथिली यानपुष्यत् । भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्तरोद्भेदयोग्यः ॥ २५ ॥ वासन्ती—महाराज ननु पृच्छामि अपि कुशलं कुमारलक्ष्मणस्येति । रामः—( आत्मगतम् । ) अये महाराजेति निष्प्रणयमामन्त्रणपदं सौमित्रिमात्रे च बाष्पस्खलिताक्षरः कुशलप्रश्नः । तया मन्ये विदित- सीतावृत्तान्तेयमिति । ( प्रकाशम् । ) भद्रे कुशलं कुमारस्य । वासन्ती—( रुदती । ) अयि देव १किं परं दारुण एवासि । सीता—सहि वासन्दि किं तुमं एव्वंवादिणी होसि । पिओरहो क्खु सव्वस्स अज्जउत्तो विसेसदो मह पिअसहीए । सखि वासन्ति किं त्वमेवंवा- दिनी भवसि । पूजार्हः खलु सर्वस्यार्यपुत्रो विशेषतो मम प्रियसख्याः । वासन्ती—त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमिहोत्तरेण ॥ २६ ॥ ( इति मूर्च्छति । ) तमसा—६स्थाने बाष्पनिवृत्तिर्मोहश्च । रज्यत्कण्ठाः । फलं मधुरस्फुटं यथा तथा फणन्तु ॥ २४ ॥ करक- मलवितीर्णैरिति ॥ २५ ॥ अम्बुभिः तरुशकुनीन् वृक्षविहङ्गान् । नी- वाराः तृणधान्यानि । तेषां शष्पैः बालतृणैः कुरङ्गान् इति क्रमालङ्कारः । शष्पैरिति ध्वनिरप्यतिशिरकर इति भावः । अत एव-'गङ्गाप्रपातान्तनिषूढ- शष्पम्' इति ईश्वरकृष्णमिश्रः । विकारः ममता । प्रस्रवः इत्युपचारः । उद्भेदः उदयः ॥ २५ ॥ अपरमिति ध्वनिः ॥ सखि वासन्ति किमिति त्व- मेववादिनी । पूजार्हं खलु सर्वस्यार्यपुत्र, विशेषत पुनर्मम प्रियसख्याः ॥ त्वं जीवितं त्वमसीति ॥ २६ ॥ जीवितं जीवः । द्वितीयं स्त्रीरूपकम् । कौमुदी आनन्दयिनी । अमृतं अमरत्वसाधनम् । 'वपुष्यवयवे त्वङ्गम्' इति नन्दी । अत्र त्वच्छब्दानयमधिकम् । मुग्धां मूढां च तामेव लब्ध्वा- १ 'अनाकर्णनम्' न. २ 'प्रस्रवोद्भेद' न. ३ 'किमिति' च; 'किमिति दा- रुणो दारुणः' घ. ४ 'पूआरहो' (पूजार्हः) नं. ५ 'किमतः परेण' न. ६ 'स्थाने...मोहश्च' इत्येतद्रामवाक्यमिति च-घ.