उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

-VII 19] UTTARARAMACHARITA 203 Arun.—Revered Valmiki, let Kusa and Lava, the sons of Rama, born of Sita's womb, be presented now. (Exit) Rama and Lak.—Fortunately it is as we thought. Sita—(overwhelmed with tears) Where then are my sons? (Then enter Valmiki, Kusa and Lava) Valmiki—Dear boys, Kusa and Lava. Here is Rama your father, Lakshmana your youngest uncle, the queen Sita is your mother, here is the royal sage Janaka, your maternal grand father. Sita—(Looking with joy, felicity and wonder) What! my father! Kusa and Lava—Oh father! Oh mother! Oh grand- father! Rama and Lak.—(embracing with joy) Indeed, boys you have been obtained by merit. Sita—Come son Kusa, come son Lava, after a long time embrace your mother who had gone to another world. Kusa and Lava—(having done so) We are blessed. Sita—Revered sir, I bow to you. Valmiki—Daughter, may you long continue in your present state of happiness. Sita—Oh joy! Here I see my father, our family precep- tor, the elderly matrons, the noble Santa with her husband, my revered lord, together with Lakshmana graciously dis- posed and with them all Kusa and Lava, so I am overpowered with joy. (A confused noise behind the scenes) Val.—(Fixing and observing) Oh, the lord of Madhura (Satrughna) has arrived after having killed Lavana. Lak.—Good fortunes come in a train. Rama—Though experiencing all this I cannot believe it, or such is the nature of prosperous events. Valmiki—Speak dear Rama. What further service can I do to please thee? Rama—Can there be anything farther to be wished for? But let there be this benediction: (Verse 20) This story purifies from sins and increases blessings, being auspicious. 23

266 TRANSLATION OF [ VII 20— and charming like the mother of the world and like Gangā, may wise men reflect over this poem of the poet of ripe wisdom, who knows Brahma revealed in the form of words, while its nature is brought out by acting [Exeunt all] End of Act VII Styled the final union

List of some abbreviations employed in this book. क—Mr Kale's edition of the उत्तररामचरित काव्याल०—काव्यालङ्कारसूत्र of वामन कुमार०—कुमारसम्भव of कालिदास घ—Mr Ghate's edition of the उत्तररामचरित टी—The commentary of घनश्याम न—The निर्णयसागर edition of the उत्तररामचरित नाट्य०—नाट्यशास्त्र of भरत पा— Pāṇini's अष्टाध्यायी महावीर०—महावीरचरित of भवभूति मालती०—मालतीमाधव of भवभूति रघु०—रघुवंश व—Vidyasagara's edition of the उत्तररामचरित printed in 1872. विष्णु०—विष्णुपुराण वीर०—वीरराघव commentator of the उत्तररामचरित सि कौ०—सिद्धान्तकौमुदी Com.—Commentary or Commentator C.—The Commentary of Ghanas'yama. Gh.—Mr Ghate's edition of the Uttararāmacharita. K.—Mr Kale's edition of the Uttararāmacharita. N.—The Nirṇayasāgara edition of the Uttararāmacharita. R.—The Commentary of Rāmachandrabudhendra on the Uttararāmacharita. V.—Īs'varachandra Vidyāsāgara's edition of the Uttararāma- charita.

METRES —————— अनुष्टुभ्—not given here as being easily recognisable. Vide notes p. 57 for definition. इन्द्रवज्रा—स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग। I. 11, 14, II 3, IV 8, VI 27. VII 4, 16. उपजाति—A mixture of इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा (उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ) I 15, II 6, III 35, 42, IV 16, VI 15, 27. रथोद्धता—रान्नराविह रथोद्धता लगौ। I 34, 37, 45 शालिनी—मात्तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः (4, 7) I 42, III, 2, IV 15, V 10, 32 औपच्छन्दसिक—--- (म, म, न, य, य in uneven pādas and म, भ, र, य, in even pādas) द्रुतविलम्बित—द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ। III 27, IV 15 वंशस्थ—जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ। VI 25 पुष्पिताग्रा—अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा। III 18, 20, IV 4, V 1, VI 8 प्रहर्षिणी—म्नास्त्र्याशाभिर्मनजरगा प्रहर्षणीयम् (3, 10) I 30, 31, 40, 49, III 6, 15, 36, 39, IV 26, V 1, 18, VII 6 मधुभाषिणी—मद्गसा जगौ च यदि मधुभाषिणी। I 18, III 4, VI 4, 17, 41 वसन्ततिलका—उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः। I 7, 9, 14, 25, 36, II 10, 11, 22, 23, III 8, 11, 12, 21, 26, 28, 47, IV 6, 23, 29, V 10, 11, 24, 33, VI 7, 16, 19 मालिनी—ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः (8, 7) I 21, 26, 27, II 20, 24, III 5, 19, 23, 25, 48, V 2, 3, 13, VI 12, 24, 26 पृथ्वी—जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः (8, 9) V 5, VI 1, 37 मन्दाक्रान्ता—मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भनौ तौ गयुग्मम् (4, 6, 7) I 33, II 13, 14, 25, III 6, 15, 36, 38, IV 26, V 12, VI 9, 22, VII 6 शिखरिणी—रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी (6, 11) I 28, 29, 35, 38, II 1, 2, 26, 27, III 13, 30, 40, 44, IV. 3, 10, 11, 12, 13, 14, 21, V 9, 16, 26, VI 11, 14, 28, 30, 33, 35, 38, 39 हरिणी—नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता (6, 4, 7) I. 20, 23, II 4, III 22, 24, 31, 32, IV 19, V 28 शार्दूलविक्रीडित—सूर्याश्वैर्मसजाः सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् (12, 7) I 39, II 9, 16, 24, 29, 30, III 16, 37, 43, 45, IV 1, 5, 17, 20, 22, 24, V 6, 14, 19, 27, 31, 35, VI 18, 49, VII 20 आर्या—III 41, VI 13

उत्तररामचरितस्थश्लोकानां सूची । अ०   श्लो०                                                        अ०   श्लो० अकिंचिदपि कुर्वाण             २         ७   |   अभिनव लतावृन्ते                ३       ३७ अङ्गादङ्गात्स्रुत इव             ६       २२   |   अमीवासोन्मत्ताः                 २       २१ अतिशयितसुरासुर             ५         ४   |   अहेतुः पक्षपातो यः              ५       १७ अलयुतादाञ                   ५       १०   |   अहो प्रथमदायाऽपि              १       २३ अथ कोऽयमिन्द्रमयी            ६       १७   |   अहो प्रासादिकं रूपं              ४       २० अभेद रक्षोभिः                 १       २८   |   आमन्त्रितस्त्रिभुवनप्र०              ७         ६ अर्हूत मुत्तडु रयो              १       ३९   |   आयुष्मन्तं किल स्वस्त्रं             १       १६ अनिभृतहरितस्तित                       ४   |   आलिम्पन्नमृनमयैः               ३       ३९ अनिभिन्नो गभीरत्वादे          ३         १   |   आविर्भूतज्योतिषा                ४       १८ अनुदिवसमवर्धत               ३       १८   |   आश्चर्यमहमद्राक्षं                १       २७ अनुभावमानसमथ              ६       ४१   |   आश्च्योतनं नु हरि०              ३       ११ अन्तःकरणतत्त्वस्य             ३       १७   |   आभासस्नेहभङ्गो                 ६       १० अन्तर्लीनस्य दुःखामे           ३         ९   |   आसाद्य दशरथस्य                ४         ६ अन्वयस्यो यदनि              २       १३   |   इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः              १       ४४ अपश्ये यत्तादृक्फलित           ४         ३   |   इतुरीपादपः सोऽयं               ३       २१ अपारस्फुडनित्तान             ३         ७   |   इतिहास पुराणं च                ५       २३ अपि जनकसुतायाः             ६       २०   |   इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो             १         १ अपूवरनमडडाल               १       ४३   |   इदं विश्वं पाल्यं विधि०            ३       ३० अप्रतिष्ठे रघुकुले            ५       २५   |   इयं गेहे लक्ष्मीरियम              १       ३८ अमृताप्यातमृतामृत            ६       २१   |   इह समदशकुन्ता                 २       २० अयमवदनस्फुटित             १       २९   |   ईदृशानां विपत्कोऽपि             ३         ३ अय शैलाग्रातभुमित           ५         ९   |   उत्पत्तिपरिपूताया र०             १       १३ अय हि शिशुरेकः             ५         ५   |   उपायानां भावादपि               ३       ४४ अयि कठोर यशः किल           ३       २७   |   ऋषयो राक्षसामाहु                ५       २९ अरन्धानि जगद्वन्द्ये          ७       १७   |   ऋषीणामुग्रतपसां                १       ५० अलसललित                   १       २४   |   एको रसः करुण एव                ३       ४७ अवदग्धकर्कुरित             ६         ४   |   एत पुनर्घनमहो                 २       २२ अवनिभररिति                ३       ४८   |   एतद्धि परिभूतानां               ४       २५ अशिणगम्भीरप्रमुख           २         ३   |   एतद्शमवलम्पाार                ४       २४

( २७ ) अ० | श्लो० | | अ० | श्लो० एतासाम्प्रदक० १ ३१ | घोर लोके विततयशसो ७ ६ एतन्मित्रमसङ्गतराज ५ १८ | चतुर्दश सहस्राणि २ १५ एतान तानि गिरिष्टे १ २५ | चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा ६ ३८ एन त एव गिरयो ० २ | चिराद्वेगारम्भी प्रसृत २ २६ एत ते कुहरेषु गद्गद २ ३० | चूडानुभिन्नकुसुम ४ २० एता हि जन्मसिद्धार्था ७ १७ | चूडामण्डलवन्धन ५ ३१ एप व इक्ष्वाकुसबन्धा ४ ९ | जगन्मङ्गलमारमान ७ ८ एप साङ्ग्रामिको न्याय ७ ८० | जनकाना रघूणाञ्च १ १७ एपा वसिष्ठगुप्ताना ७ १३ | जनकाना रघूणा च यत् ६ ४० कडारपारावतकण्ठ ६ १५ | जनकाना रघूणा च यत् १ ७१ कण्डूलद्दीपगण्डपिण्ड २ ९ | जातस्य ते पितुरपीन्द्र ५ २४ कतिपयकुसुमोद्गम ३ २० | जामातृद्वेगेन वश १ ११ कथ न्याय्यमनुष्ठान ५ २१ | जीवत्सु तातपादेषु १ ९९ कन्या दशरथो राजा १ ४ | जीवयन्निव समाश्वस १ ३८ कन्याया स्तिलपूजयन्ति ४ १७ | जुम्भित च ६ ९ करकमलवितीर्ण ३ ०५ | ज्याजिह्वया वलयितो ४ १ करपल्लव तस्या ३ ४१ | ज्यैष्ट्यं वैराङ्कयादर्श ३ १२ कष्टो जन कुलजनं १ १४ | तराल प्रियजन १ ३० काम दुग्धे विप्रकर्ष ५ ३० | तथैव राम सीताया ६ ३० कि त्वनुज्ञानालम्ब १ ८ | तुरगविषयव्यप्रानुरीं १ २३ किं त्वाक्रान्तकपार ५ १९ | ते हि मन्ये महात्मान १ ६८ कमपि किमपि मन्दष्टे १ ०७ | त्रैलोक्यदावनतुरङ्ग ३ २८ करनि कनिन्मिनिन् ५ २ | त्रातु शेपानिव परि ६ ९ किसलयमिव मुग्ध ३ ५ | त्वदथमिव सिन्यम ६ ३६ कुवलयदलस्निग्धश्याम ४ १९ | त्वया जगति पुण्यानि १ ४३ कुशासननया गृते ५ १५ | त्वया सह निवन्स्यामि २ १८ कृपानं काशिशो ७ १ | त्वदृष्ट्यन्द्रमभिश्रान्त ६ ०३ क्रोडप्येय मप्रनि नव ५ ३३ | त्व वह्निर्मुवना नडिष्ठ ४ ५ क तारानानिन्दो गिर ६ ३३ | तव जीवित त्वमसि मे ३ २६ क्षुभिता कामपि दशा ७ १२ | त्वमेव ननुकल्याणि ३ ४ गुस्त्वद्भुटीर २ १९ | त्यरस्व वत्स धट्ठां ७ १८ गूढानो यः पूर्वं परिचय ३ ४० | दत्ताभये रघुपि २ ११

( २७१ ) अ० श्लो० अ० श्लो० निन्दामयदक्षिणैः ६ १८ पातालोदरकुञ्जपुञ्ज ५ १४ नैतु तरङ्ग तुङ्गैः ३ २८ पापेभ्यश्च पुनाति वर्ध ७ २० नैति कुठारभाजा ७ ११ पुनरुत्क्रान्तदर्भार्र्के १ २२ नैष शीसुकव्रातः ७ ११ पुरा यत्र स्रोतः पुलिन २ २७ हन्ति हृदय गाढो ३ ३१ पुरा रूढे स्नेहे परि ६ १८ ज्ञानानेन मनसा ७ ७ पूरोत्पीडे तटाकस्य ३ २९ नमस्कुरुतचन्द्र ७ ८ पीडस्तस्य जटायुषा २ १३ न्या सोऽयं महाबाहु १ ३८ प्रहृष्यन् प्रिया मीना ६ ३१ नप्रस्वेदानांधैव १ ५७ प्रच्छन्नमिव दयिते ३ ४६ दृष्टृणीकृतराग ६ १९ प्रमाद इव मूर्त्तिमन् २ १४ रम्यौ मलिना विनोतु ७ १७ प्रियप्राया वृत्तिर्विनय २ २ पै सीते नमस्तोऽस्तु ७ १० प्रियागुणमहव्याख्या ६ ३४ नामपि डि षेद्रोण १ ६ बाणवर्षेण नीन वोः ८ २४ न्या शून्यस्य जगतो ३ ३३ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय १ १५ निर्विकारि ७ १९ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय ६ १५ । पिष्ठ भवता डेन्था ३ ३० भो भो लव महाबाहो ५ ७ तैजस्तेजस्वी प्रसूत ६ १४ भ्रमिषु कृतपुटान्तः ३ १९ प्रमाणीकृत पाणि ७ ५ मनोरथस्य यद्धीज ५ २० न्वेष त्वरितमुपमन्त्र ५ १ मन्वादिव क्षुभ्यति ७ १९ नो वः परमास्त्रेभ्यो ७ ११ मन्त्रिणामेतन्निविदय ८ २१ स्फुटलवक्षिप्रे ३ २२ मा निषाद प्रतिष्ठा २ ५ म्वोजस्य नयाधर्मं ७ १९ मुनिजनशिशुरेक ५ ३ क्कृजन्निनिताः श्रविर् २ १६ मेघमालेव यस्याव २ २४ तारणप्रवालश्टङ्गो ३ २१ म्लानस्य जीवकुसुमं १ ३६ रीवारीदेनभगडमुष्ण ४ १ य एष मे जन पूर्वं ४ ७ त्वं रम्या पश्मिवर्षं च ४ १३ यन दुमा अपि मृगा ३ ८ त्तिाः प्रियतमा वाचः ३ ३४ यत्रानन्दाश्च मोदाश्च २ १२ यप्रमृतेरपि तस्य ४ १६ यन्तारिन्द्रैर्यदीनं १ ५२ उनविगलं १ २० यथा निरक्षीनमलान ३ २७ पैशनकठोरपुङ्खर ६ १३ यथा दशिष्टातिरम्यौ ७ १४ पैश्याण्डुदुर्बलकपोल ३ ४ यथेच्छं भोग्य वो वन २ १ पथासुरुढं महलि विपुले ४ २६ यथेन्द्रावानन्द व्रजति ५ २६ पश्यामि न जनन्तानं २ १७ वदन्त्या पत्युर्व्वा रहसि ४ १४

( 272 )