भारतकोश
संग्रह पर लौटें

उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

Uttararamacharitam of Bhavabhuti with Hindi Commentary

महाकवि भवभूति / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished439 पृष्ठ

266 TRANSLATION OF [ VII 20— and charming like the mother of the world and like Gangā, may wise men reflect over this poem of the poet of ripe wisdom, who knows Brahma revealed in the form of words, while its nature is brought out by acting [Exeunt all] End of Act VII Styled the final union

List of some abbreviations employed in this book. क—Mr Kale's edition of the उत्तररामचरित काव्याल०—काव्यालङ्कारसूत्र of वामन कुमार०—कुमारसम्भव of कालिदास घ—Mr Ghate's edition of the उत्तररामचरित टी—The commentary of घनश्याम न—The निर्णयसागर edition of the उत्तररामचरित नाट्य०—नाट्यशास्त्र of भरत पा— Pāṇini's अष्टाध्यायी महावीर०—महावीरचरित of भवभूति मालती०—मालतीमाधव of भवभूति रघु०—रघुवंश व—Vidyasagara's edition of the उत्तररामचरित printed in 1872. विष्णु०—विष्णुपुराण वीर०—वीरराघव commentator of the उत्तररामचरित सि कौ०—सिद्धान्तकौमुदी Com.—Commentary or Commentator C.—The Commentary of Ghanas'yama. Gh.—Mr Ghate's edition of the Uttararāmacharita. K.—Mr Kale's edition of the Uttararāmacharita. N.—The Nirṇayasāgara edition of the Uttararāmacharita. R.—The Commentary of Rāmachandrabudhendra on the Uttararāmacharita. V.—Īs'varachandra Vidyāsāgara's edition of the Uttararāma- charita.

METRES —————— अनुष्टुभ्—not given here as being easily recognisable. Vide notes p. 57 for definition. इन्द्रवज्रा—स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग। I. 11, 14, II 3, IV 8, VI 27. VII 4, 16. उपजाति—A mixture of इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवज्रा (उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ) I 15, II 6, III 35, 42, IV 16, VI 15, 27. रथोद्धता—रान्नराविह रथोद्धता लगौ। I 34, 37, 45 शालिनी—मात्तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः (4, 7) I 42, III, 2, IV 15, V 10, 32 औपच्छन्दसिक—--- (म, म, न, य, य in uneven pādas and म, भ, र, य, in even pādas) द्रुतविलम्बित—द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ। III 27, IV 15 वंशस्थ—जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ। VI 25 पुष्पिताग्रा—अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि तु नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा। III 18, 20, IV 4, V 1, VI 8 प्रहर्षिणी—म्नास्त्र्याशाभिर्मनजरगा प्रहर्षणीयम् (3, 10) I 30, 31, 40, 49, III 6, 15, 36, 39, IV 26, V 1, 18, VII 6 मधुभाषिणी—मद्गसा जगौ च यदि मधुभाषिणी। I 18, III 4, VI 4, 17, 41 वसन्ततिलका—उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः। I 7, 9, 14, 25, 36, II 10, 11, 22, 23, III 8, 11, 12, 21, 26, 28, 47, IV 6, 23, 29, V 10, 11, 24, 33, VI 7, 16, 19 मालिनी—ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः (8, 7) I 21, 26, 27, II 20, 24, III 5, 19, 23, 25, 48, V 2, 3, 13, VI 12, 24, 26 पृथ्वी—जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः (8, 9) V 5, VI 1, 37 मन्दाक्रान्ता—मन्दाक्रान्ताम्बुधिरसनगैर्मो भनौ तौ गयुग्मम् (4, 6, 7) I 33, II 13, 14, 25, III 6, 15, 36, 38, IV 26, V 12, VI 9, 22, VII 6 शिखरिणी—रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिखरिणी (6, 11) I 28, 29, 35, 38, II 1, 2, 26, 27, III 13, 30, 40, 44, IV. 3, 10, 11, 12, 13, 14, 21, V 9, 16, 26, VI 11, 14, 28, 30, 33, 35, 38, 39 हरिणी—नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता (6, 4, 7) I. 20, 23, II 4, III 22, 24, 31, 32, IV 19, V 28 शार्दूलविक्रीडित—सूर्याश्वैर्मसजाः सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् (12, 7) I 39, II 9, 16, 24, 29, 30, III 16, 37, 43, 45, IV 1, 5, 17, 20, 22, 24, V 6, 14, 19, 27, 31, 35, VI 18, 49, VII 20 आर्या—III 41, VI 13

उत्तररामचरितस्थश्लोकानां सूची । अ०   श्लो०                                                        अ०   श्लो० अकिंचिदपि कुर्वाण             २         ७   |   अभिनव लतावृन्ते                ३       ३७ अङ्गादङ्गात्स्रुत इव             ६       २२   |   अमीवासोन्मत्ताः                 २       २१ अतिशयितसुरासुर             ५         ४   |   अहेतुः पक्षपातो यः              ५       १७ अलयुतादाञ                   ५       १०   |   अहो प्रथमदायाऽपि              १       २३ अथ कोऽयमिन्द्रमयी            ६       १७   |   अहो प्रासादिकं रूपं              ४       २० अभेद रक्षोभिः                 १       २८   |   आमन्त्रितस्त्रिभुवनप्र०              ७         ६ अर्हूत मुत्तडु रयो              १       ३९   |   आयुष्मन्तं किल स्वस्त्रं             १       १६ अनिभृतहरितस्तित                       ४   |   आलिम्पन्नमृनमयैः               ३       ३९ अनिभिन्नो गभीरत्वादे          ३         १   |   आविर्भूतज्योतिषा                ४       १८ अनुदिवसमवर्धत               ३       १८   |   आश्चर्यमहमद्राक्षं                १       २७ अनुभावमानसमथ              ६       ४१   |   आश्च्योतनं नु हरि०              ३       ११ अन्तःकरणतत्त्वस्य             ३       १७   |   आभासस्नेहभङ्गो                 ६       १० अन्तर्लीनस्य दुःखामे           ३         ९   |   आसाद्य दशरथस्य                ४         ६ अन्वयस्यो यदनि              २       १३   |   इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः              १       ४४ अपश्ये यत्तादृक्फलित           ४         ३   |   इतुरीपादपः सोऽयं               ३       २१ अपारस्फुडनित्तान             ३         ७   |   इतिहास पुराणं च                ५       २३ अपि जनकसुतायाः             ६       २०   |   इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो             १         १ अपूवरनमडडाल               १       ४३   |   इदं विश्वं पाल्यं विधि०            ३       ३० अप्रतिष्ठे रघुकुले            ५       २५   |   इयं गेहे लक्ष्मीरियम              १       ३८ अमृताप्यातमृतामृत            ६       २१   |   इह समदशकुन्ता                 २       २० अयमवदनस्फुटित             १       २९   |   ईदृशानां विपत्कोऽपि             ३         ३ अय शैलाग्रातभुमित           ५         ९   |   उत्पत्तिपरिपूताया र०             १       १३ अय हि शिशुरेकः             ५         ५   |   उपायानां भावादपि               ३       ४४ अयि कठोर यशः किल           ३       २७   |   ऋषयो राक्षसामाहु                ५       २९ अरन्धानि जगद्वन्द्ये          ७       १७   |   ऋषीणामुग्रतपसां                १       ५० अलसललित                   १       २४   |   एको रसः करुण एव                ३       ४७ अवदग्धकर्कुरित             ६         ४   |   एत पुनर्घनमहो                 २       २२ अवनिभररिति                ३       ४८   |   एतद्धि परिभूतानां               ४       २५ अशिणगम्भीरप्रमुख           २         ३   |   एतद्शमवलम्पाार                ४       २४

( २७ ) अ० | श्लो० | | अ० | श्लो० एतासाम्प्रदक० १ ३१ | घोर लोके विततयशसो ७ ६ एतन्मित्रमसङ्गतराज ५ १८ | चतुर्दश सहस्राणि २ १५ एतान तानि गिरिष्टे १ २५ | चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा ६ ३८ एन त एव गिरयो ० २ | चिराद्वेगारम्भी प्रसृत २ २६ एत ते कुहरेषु गद्गद २ ३० | चूडानुभिन्नकुसुम ४ २० एता हि जन्मसिद्धार्था ७ १७ | चूडामण्डलवन्धन ५ ३१ एप व इक्ष्वाकुसबन्धा ४ ९ | जगन्मङ्गलमारमान ७ ८ एप साङ्ग्रामिको न्याय ७ ८० | जनकाना रघूणाञ्च १ १७ एपा वसिष्ठगुप्ताना ७ १३ | जनकाना रघूणा च यत् ६ ४० कडारपारावतकण्ठ ६ १५ | जनकाना रघूणा च यत् १ ७१ कण्डूलद्दीपगण्डपिण्ड २ ९ | जातस्य ते पितुरपीन्द्र ५ २४ कतिपयकुसुमोद्गम ३ २० | जामातृद्वेगेन वश १ ११ कथ न्याय्यमनुष्ठान ५ २१ | जीवत्सु तातपादेषु १ ९९ कन्या दशरथो राजा १ ४ | जीवयन्निव समाश्वस १ ३८ कन्याया स्तिलपूजयन्ति ४ १७ | जुम्भित च ६ ९ करकमलवितीर्ण ३ ०५ | ज्याजिह्वया वलयितो ४ १ करपल्लव तस्या ३ ४१ | ज्यैष्ट्यं वैराङ्कयादर्श ३ १२ कष्टो जन कुलजनं १ १४ | तराल प्रियजन १ ३० काम दुग्धे विप्रकर्ष ५ ३० | तथैव राम सीताया ६ ३० कि त्वनुज्ञानालम्ब १ ८ | तुरगविषयव्यप्रानुरीं १ २३ किं त्वाक्रान्तकपार ५ १९ | ते हि मन्ये महात्मान १ ६८ कमपि किमपि मन्दष्टे १ ०७ | त्रैलोक्यदावनतुरङ्ग ३ २८ करनि कनिन्मिनिन् ५ २ | त्रातु शेपानिव परि ६ ९ किसलयमिव मुग्ध ३ ५ | त्वदथमिव सिन्यम ६ ३६ कुवलयदलस्निग्धश्याम ४ १९ | त्वया जगति पुण्यानि १ ४३ कुशासननया गृते ५ १५ | त्वया सह निवन्स्यामि २ १८ कृपानं काशिशो ७ १ | त्वदृष्ट्यन्द्रमभिश्रान्त ६ ०३ क्रोडप्येय मप्रनि नव ५ ३३ | त्व वह्निर्मुवना नडिष्ठ ४ ५ क तारानानिन्दो गिर ६ ३३ | तव जीवित त्वमसि मे ३ २६ क्षुभिता कामपि दशा ७ १२ | त्वमेव ननुकल्याणि ३ ४ गुस्त्वद्भुटीर २ १९ | त्यरस्व वत्स धट्ठां ७ १८ गूढानो यः पूर्वं परिचय ३ ४० | दत्ताभये रघुपि २ ११

( २७१ ) अ० श्लो० अ० श्लो० निन्दामयदक्षिणैः ६ १८ पातालोदरकुञ्जपुञ्ज ५ १४ नैतु तरङ्ग तुङ्गैः ३ २८ पापेभ्यश्च पुनाति वर्ध ७ २० नैति कुठारभाजा ७ ११ पुनरुत्क्रान्तदर्भार्र्के १ २२ नैष शीसुकव्रातः ७ ११ पुरा यत्र स्रोतः पुलिन २ २७ हन्ति हृदय गाढो ३ ३१ पुरा रूढे स्नेहे परि ६ १८ ज्ञानानेन मनसा ७ ७ पूरोत्पीडे तटाकस्य ३ २९ नमस्कुरुतचन्द्र ७ ८ पीडस्तस्य जटायुषा २ १३ न्या सोऽयं महाबाहु १ ३८ प्रहृष्यन् प्रिया मीना ६ ३१ नप्रस्वेदानांधैव १ ५७ प्रच्छन्नमिव दयिते ३ ४६ दृष्टृणीकृतराग ६ १९ प्रमाद इव मूर्त्तिमन् २ १४ रम्यौ मलिना विनोतु ७ १७ प्रियप्राया वृत्तिर्विनय २ २ पै सीते नमस्तोऽस्तु ७ १० प्रियागुणमहव्याख्या ६ ३४ नामपि डि षेद्रोण १ ६ बाणवर्षेण नीन वोः ८ २४ न्या शून्यस्य जगतो ३ ३३ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय १ १५ निर्विकारि ७ १९ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय ६ १५ । पिष्ठ भवता डेन्था ३ ३० भो भो लव महाबाहो ५ ७ तैजस्तेजस्वी प्रसूत ६ १४ भ्रमिषु कृतपुटान्तः ३ १९ प्रमाणीकृत पाणि ७ ५ मनोरथस्य यद्धीज ५ २० न्वेष त्वरितमुपमन्त्र ५ १ मन्वादिव क्षुभ्यति ७ १९ नो वः परमास्त्रेभ्यो ७ ११ मन्त्रिणामेतन्निविदय ८ २१ स्फुटलवक्षिप्रे ३ २२ मा निषाद प्रतिष्ठा २ ५ म्वोजस्य नयाधर्मं ७ १९ मुनिजनशिशुरेक ५ ३ क्कृजन्निनिताः श्रविर् २ १६ मेघमालेव यस्याव २ २४ तारणप्रवालश्टङ्गो ३ २१ म्लानस्य जीवकुसुमं १ ३६ रीवारीदेनभगडमुष्ण ४ १ य एष मे जन पूर्वं ४ ७ त्वं रम्या पश्मिवर्षं च ४ १३ यन दुमा अपि मृगा ३ ८ त्तिाः प्रियतमा वाचः ३ ३४ यत्रानन्दाश्च मोदाश्च २ १२ यप्रमृतेरपि तस्य ४ १६ यन्तारिन्द्रैर्यदीनं १ ५२ उनविगलं १ २० यथा निरक्षीनमलान ३ २७ पैशनकठोरपुङ्खर ६ १३ यथा दशिष्टातिरम्यौ ७ १४ पैश्याण्डुदुर्बलकपोल ३ ४ यथेच्छं भोग्य वो वन २ १ पथासुरुढं महलि विपुले ४ २६ यथेन्द्रावानन्द व्रजति ५ २६ पश्यामि न जनन्तानं २ १७ वदन्त्या पत्युर्व्वा रहसि ४ १४

( 272 )

अं०श्लो०अं०श्लो०
यदा किञ्चित् ६ ३५व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्य ३
यदि ते मयि मन्येव ४ २८शाङ्गुल्यो नाम यूपल २
यत्कण्ठाश्लेषबाद् रिमु ५ १६शान्तं महापुरुषसङ्गरित ६
य द्ब्रह्माणमिय देवी १ २शृणुवां दिव्या या ४
यद्वा पूतमन्यो निधि ४ १०शुद्धाश्चोदन्त ६
यस्यां ते दिवसास्तथा २ २८शैशवात्प्रभृति पोषिता १
येनोत्कण्ठद्विसरिमल्य ३ १५श्रमाम्बुशिशिरीभव ६
योऽयमश्व ४ १७स एव ते वल्लभबन्धु २
रणकरण ६ १सख्यातीर्तङ्गिरदतुरग ७
राज्याश्रमनिवासेऽपि ७ १सान्ता केनापि कार्येण १
लीलोल्लासदशमुख ३ १६सतानवाहीन्यपि ४
लौकिकानां हि साधूनां १ १०समय ग वर्तत इरीप १
वज्रादपि कठोराणि २ ७समाश्वसिहि कल्याणि ७
वत्सायाश्च रघूद्वहस्य ५ २३सद्यःप्रसृष्टणीयाना ६
वपुर्मिथुतसिद्धा ६ २४सर्वात्मनो वसिष्ठादीन् १
वयमपि न खल्वेवंप्राया ५ ८स राजा तस्यांऽय स थ ४
वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो १ ३सर्वथा व्यवहर्तव्यं १
वशिष्ठे वाग्मीन्द्रैर्दशरथ ६ ३९स सुरभी श्लाघ्य ४
वितरति गुरुः प्राज्ञे वि० २ ४सस्वेदरोमञ्चितकम्पि ३
विद्याकल्पेन मरुता ६ ६सिद्धं होनङ्कानि वीर्यं ७
विशां मोहान्धेभ्या तिमिर ६ ३०सीतादेव्या स्वकररचितं ३
विनिर्वाणित एव ५ ८सुहृदिव द्रष्टव्य ४
विनिषेधुं शक्यो न १ ३०सैनिकानां प्रमाथेन ४
विरोधो विश्रान्तः प्रम० ६ ११सोढभिरे राक्षसमुख्य ७
विलुलितमतिपूर्व्याष्प ३ २३सोऽयं शैलः ककुभ १
विश्वम्भरात्मजा देवी ७ ३स्निग्धश्यामा क्वचिदपर २
विश्वम्भरा भगवती १ १९स्नेहं दयां च सौख्यं च १
विश्रम्भादुदति निष्वप १ ४९स्नेहात्सभाजयितुमेत्य १
वीचीवातैः शीकरक्षोद ३ २स्पर्श पुरा परिचितो ३
वृथादाने न विनार्यात्म० ६ २४स्मरति सुतनु १
वैलोम्योद्भूभित ३ ३६हा हा देवि स्फुटती ३
व्यतिकर इव भीम० ५ १२हा हा धिक्परगृहवास ४
व्यतिषजति पदार्थां ६ १२सौर निखासुरेवन ४
हे हन्त दक्षिण ०