भारतकोश
संग्रह पर लौटें

उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

Uttararamacharitam of Bhavabhuti with Hindi Commentary

महाकवि भवभूति / पं. रामचन्द्र मिश्र द्वारा

DevanagariSanskritpublished439 पृष्ठ

उत्तररामचरितस्थश्लोकानां सूची । अ०   श्लो०                                                        अ०   श्लो० अकिंचिदपि कुर्वाण             २         ७   |   अभिनव लतावृन्ते                ३       ३७ अङ्गादङ्गात्स्रुत इव             ६       २२   |   अमीवासोन्मत्ताः                 २       २१ अतिशयितसुरासुर             ५         ४   |   अहेतुः पक्षपातो यः              ५       १७ अलयुतादाञ                   ५       १०   |   अहो प्रथमदायाऽपि              १       २३ अथ कोऽयमिन्द्रमयी            ६       १७   |   अहो प्रासादिकं रूपं              ४       २० अभेद रक्षोभिः                 १       २८   |   आमन्त्रितस्त्रिभुवनप्र०              ७         ६ अर्हूत मुत्तडु रयो              १       ३९   |   आयुष्मन्तं किल स्वस्त्रं             १       १६ अनिभृतहरितस्तित                       ४   |   आलिम्पन्नमृनमयैः               ३       ३९ अनिभिन्नो गभीरत्वादे          ३         १   |   आविर्भूतज्योतिषा                ४       १८ अनुदिवसमवर्धत               ३       १८   |   आश्चर्यमहमद्राक्षं                १       २७ अनुभावमानसमथ              ६       ४१   |   आश्च्योतनं नु हरि०              ३       ११ अन्तःकरणतत्त्वस्य             ३       १७   |   आभासस्नेहभङ्गो                 ६       १० अन्तर्लीनस्य दुःखामे           ३         ९   |   आसाद्य दशरथस्य                ४         ६ अन्वयस्यो यदनि              २       १३   |   इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः              १       ४४ अपश्ये यत्तादृक्फलित           ४         ३   |   इतुरीपादपः सोऽयं               ३       २१ अपारस्फुडनित्तान             ३         ७   |   इतिहास पुराणं च                ५       २३ अपि जनकसुतायाः             ६       २०   |   इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो             १         १ अपूवरनमडडाल               १       ४३   |   इदं विश्वं पाल्यं विधि०            ३       ३० अप्रतिष्ठे रघुकुले            ५       २५   |   इयं गेहे लक्ष्मीरियम              १       ३८ अमृताप्यातमृतामृत            ६       २१   |   इह समदशकुन्ता                 २       २० अयमवदनस्फुटित             १       २९   |   ईदृशानां विपत्कोऽपि             ३         ३ अय शैलाग्रातभुमित           ५         ९   |   उत्पत्तिपरिपूताया र०             १       १३ अय हि शिशुरेकः             ५         ५   |   उपायानां भावादपि               ३       ४४ अयि कठोर यशः किल           ३       २७   |   ऋषयो राक्षसामाहु                ५       २९ अरन्धानि जगद्वन्द्ये          ७       १७   |   ऋषीणामुग्रतपसां                १       ५० अलसललित                   १       २४   |   एको रसः करुण एव                ३       ४७ अवदग्धकर्कुरित             ६         ४   |   एत पुनर्घनमहो                 २       २२ अवनिभररिति                ३       ४८   |   एतद्धि परिभूतानां               ४       २५ अशिणगम्भीरप्रमुख           २         ३   |   एतद्शमवलम्पाार                ४       २४

( २७ ) अ० | श्लो० | | अ० | श्लो० एतासाम्प्रदक० १ ३१ | घोर लोके विततयशसो ७ ६ एतन्मित्रमसङ्गतराज ५ १८ | चतुर्दश सहस्राणि २ १५ एतान तानि गिरिष्टे १ २५ | चिरं ध्यात्वा ध्यात्वा ६ ३८ एन त एव गिरयो ० २ | चिराद्वेगारम्भी प्रसृत २ २६ एत ते कुहरेषु गद्गद २ ३० | चूडानुभिन्नकुसुम ४ २० एता हि जन्मसिद्धार्था ७ १७ | चूडामण्डलवन्धन ५ ३१ एप व इक्ष्वाकुसबन्धा ४ ९ | जगन्मङ्गलमारमान ७ ८ एप साङ्ग्रामिको न्याय ७ ८० | जनकाना रघूणाञ्च १ १७ एपा वसिष्ठगुप्ताना ७ १३ | जनकाना रघूणा च यत् ६ ४० कडारपारावतकण्ठ ६ १५ | जनकाना रघूणा च यत् १ ७१ कण्डूलद्दीपगण्डपिण्ड २ ९ | जातस्य ते पितुरपीन्द्र ५ २४ कतिपयकुसुमोद्गम ३ २० | जामातृद्वेगेन वश १ ११ कथ न्याय्यमनुष्ठान ५ २१ | जीवत्सु तातपादेषु १ ९९ कन्या दशरथो राजा १ ४ | जीवयन्निव समाश्वस १ ३८ कन्याया स्तिलपूजयन्ति ४ १७ | जुम्भित च ६ ९ करकमलवितीर्ण ३ ०५ | ज्याजिह्वया वलयितो ४ १ करपल्लव तस्या ३ ४१ | ज्यैष्ट्यं वैराङ्कयादर्श ३ १२ कष्टो जन कुलजनं १ १४ | तराल प्रियजन १ ३० काम दुग्धे विप्रकर्ष ५ ३० | तथैव राम सीताया ६ ३० कि त्वनुज्ञानालम्ब १ ८ | तुरगविषयव्यप्रानुरीं १ २३ किं त्वाक्रान्तकपार ५ १९ | ते हि मन्ये महात्मान १ ६८ कमपि किमपि मन्दष्टे १ ०७ | त्रैलोक्यदावनतुरङ्ग ३ २८ करनि कनिन्मिनिन् ५ २ | त्रातु शेपानिव परि ६ ९ किसलयमिव मुग्ध ३ ५ | त्वदथमिव सिन्यम ६ ३६ कुवलयदलस्निग्धश्याम ४ १९ | त्वया जगति पुण्यानि १ ४३ कुशासननया गृते ५ १५ | त्वया सह निवन्स्यामि २ १८ कृपानं काशिशो ७ १ | त्वदृष्ट्यन्द्रमभिश्रान्त ६ ०३ क्रोडप्येय मप्रनि नव ५ ३३ | त्व वह्निर्मुवना नडिष्ठ ४ ५ क तारानानिन्दो गिर ६ ३३ | तव जीवित त्वमसि मे ३ २६ क्षुभिता कामपि दशा ७ १२ | त्वमेव ननुकल्याणि ३ ४ गुस्त्वद्भुटीर २ १९ | त्यरस्व वत्स धट्ठां ७ १८ गूढानो यः पूर्वं परिचय ३ ४० | दत्ताभये रघुपि २ ११

( २७१ ) अ० श्लो० अ० श्लो० निन्दामयदक्षिणैः ६ १८ पातालोदरकुञ्जपुञ्ज ५ १४ नैतु तरङ्ग तुङ्गैः ३ २८ पापेभ्यश्च पुनाति वर्ध ७ २० नैति कुठारभाजा ७ ११ पुनरुत्क्रान्तदर्भार्र्के १ २२ नैष शीसुकव्रातः ७ ११ पुरा यत्र स्रोतः पुलिन २ २७ हन्ति हृदय गाढो ३ ३१ पुरा रूढे स्नेहे परि ६ १८ ज्ञानानेन मनसा ७ ७ पूरोत्पीडे तटाकस्य ३ २९ नमस्कुरुतचन्द्र ७ ८ पीडस्तस्य जटायुषा २ १३ न्या सोऽयं महाबाहु १ ३८ प्रहृष्यन् प्रिया मीना ६ ३१ नप्रस्वेदानांधैव १ ५७ प्रच्छन्नमिव दयिते ३ ४६ दृष्टृणीकृतराग ६ १९ प्रमाद इव मूर्त्तिमन् २ १४ रम्यौ मलिना विनोतु ७ १७ प्रियप्राया वृत्तिर्विनय २ २ पै सीते नमस्तोऽस्तु ७ १० प्रियागुणमहव्याख्या ६ ३४ नामपि डि षेद्रोण १ ६ बाणवर्षेण नीन वोः ८ २४ न्या शून्यस्य जगतो ३ ३३ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय १ १५ निर्विकारि ७ १९ ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय ६ १५ । पिष्ठ भवता डेन्था ३ ३० भो भो लव महाबाहो ५ ७ तैजस्तेजस्वी प्रसूत ६ १४ भ्रमिषु कृतपुटान्तः ३ १९ प्रमाणीकृत पाणि ७ ५ मनोरथस्य यद्धीज ५ २० न्वेष त्वरितमुपमन्त्र ५ १ मन्वादिव क्षुभ्यति ७ १९ नो वः परमास्त्रेभ्यो ७ ११ मन्त्रिणामेतन्निविदय ८ २१ स्फुटलवक्षिप्रे ३ २२ मा निषाद प्रतिष्ठा २ ५ म्वोजस्य नयाधर्मं ७ १९ मुनिजनशिशुरेक ५ ३ क्कृजन्निनिताः श्रविर् २ १६ मेघमालेव यस्याव २ २४ तारणप्रवालश्टङ्गो ३ २१ म्लानस्य जीवकुसुमं १ ३६ रीवारीदेनभगडमुष्ण ४ १ य एष मे जन पूर्वं ४ ७ त्वं रम्या पश्मिवर्षं च ४ १३ यन दुमा अपि मृगा ३ ८ त्तिाः प्रियतमा वाचः ३ ३४ यत्रानन्दाश्च मोदाश्च २ १२ यप्रमृतेरपि तस्य ४ १६ यन्तारिन्द्रैर्यदीनं १ ५२ उनविगलं १ २० यथा निरक्षीनमलान ३ २७ पैशनकठोरपुङ्खर ६ १३ यथा दशिष्टातिरम्यौ ७ १४ पैश्याण्डुदुर्बलकपोल ३ ४ यथेच्छं भोग्य वो वन २ १ पथासुरुढं महलि विपुले ४ २६ यथेन्द्रावानन्द व्रजति ५ २६ पश्यामि न जनन्तानं २ १७ वदन्त्या पत्युर्व्वा रहसि ४ १४

( 272 )

अं०श्लो०अं०श्लो०
यदा किञ्चित् ६ ३५व्यर्थं यत्र कपीन्द्रसख्य ३
यदि ते मयि मन्येव ४ २८शाङ्गुल्यो नाम यूपल २
यत्कण्ठाश्लेषबाद् रिमु ५ १६शान्तं महापुरुषसङ्गरित ६
य द्ब्रह्माणमिय देवी १ २शृणुवां दिव्या या ४
यद्वा पूतमन्यो निधि ४ १०शुद्धाश्चोदन्त ६
यस्यां ते दिवसास्तथा २ २८शैशवात्प्रभृति पोषिता १
येनोत्कण्ठद्विसरिमल्य ३ १५श्रमाम्बुशिशिरीभव ६
योऽयमश्व ४ १७स एव ते वल्लभबन्धु २
रणकरण ६ १सख्यातीर्तङ्गिरदतुरग ७
राज्याश्रमनिवासेऽपि ७ १सान्ता केनापि कार्येण १
लीलोल्लासदशमुख ३ १६सतानवाहीन्यपि ४
लौकिकानां हि साधूनां १ १०समय ग वर्तत इरीप १
वज्रादपि कठोराणि २ ७समाश्वसिहि कल्याणि ७
वत्सायाश्च रघूद्वहस्य ५ २३सद्यःप्रसृष्टणीयाना ६
वपुर्मिथुतसिद्धा ६ २४सर्वात्मनो वसिष्ठादीन् १
वयमपि न खल्वेवंप्राया ५ ८स राजा तस्यांऽय स थ ४
वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो १ ३सर्वथा व्यवहर्तव्यं १
वशिष्ठे वाग्मीन्द्रैर्दशरथ ६ ३९स सुरभी श्लाघ्य ४
वितरति गुरुः प्राज्ञे वि० २ ४सस्वेदरोमञ्चितकम्पि ३
विद्याकल्पेन मरुता ६ ६सिद्धं होनङ्कानि वीर्यं ७
विशां मोहान्धेभ्या तिमिर ६ ३०सीतादेव्या स्वकररचितं ३
विनिर्वाणित एव ५ ८सुहृदिव द्रष्टव्य ४
विनिषेधुं शक्यो न १ ३०सैनिकानां प्रमाथेन ४
विरोधो विश्रान्तः प्रम० ६ ११सोढभिरे राक्षसमुख्य ७
विलुलितमतिपूर्व्याष्प ३ २३सोऽयं शैलः ककुभ १
विश्वम्भरात्मजा देवी ७ ३स्निग्धश्यामा क्वचिदपर २
विश्वम्भरा भगवती १ १९स्नेहं दयां च सौख्यं च १
विश्रम्भादुदति निष्वप १ ४९स्नेहात्सभाजयितुमेत्य १
वीचीवातैः शीकरक्षोद ३ २स्पर्श पुरा परिचितो ३
वृथादाने न विनार्यात्म० ६ २४स्मरति सुतनु १
वैलोम्योद्भूभित ३ ३६हा हा देवि स्फुटती ३
व्यतिकर इव भीम० ५ १२हा हा धिक्परगृहवास ४
व्यतिषजति पदार्थां ६ १२सौर निखासुरेवन ४
हे हन्त दक्षिण ०