वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

साकल्यान्तवचनेषु । २ । १ । ६ ॥ अव्ययमिति योगो¹ विभज्यते । अव्ययं समर्थेन सह समस्यते सोऽव्ययीभावः ॥ प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् । १ । २ । ४३ ॥ समासशास्त्रे² प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञं स्यात् ॥ उपसर्जनं पूर्वम् । २ । २ । ३० ॥ समासे उपसर्जनं प्राक्प्रयोज्यम् ॥ एकविभक्ति चापूर्वनिपाते । १ । २ । ४४ ॥ विग्रहे³ यन्नियतविभक्तिकं तदुप- सर्जनसंज्ञं स्यात् नतु तस्य पूर्वनिपातः ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । १ । २ । ४८ ॥ उपसर्जनं⁴ यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिकस्य ह्रस्वः स्यात् ॥ अव्ययीभावश्चेत्यव्य- यत्वम् ॥ नाव्ययीभावादतोऽम् त्वपञ्चम्याः । २ । ४ । ८३ ॥ अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक्, तस्य पञ्चमीं विना अमादेशः ॥ दिशयोर्मध्ये अपदिशम् । क्लीबाऽव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक्रियामित्यमरः ॥ तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् । २ । ४ । ८४ ॥ अदन्तादव्ययी- भावात्तृतीयासप्तम्योर्बहुलमम्भावः स्यात् ॥ अपदिशम् । अपदिशेन । अपदिशम् । अपदिशे । बहुलग्रहणात्⁵सुमद्रमुन्मत्तगङ्गमित्यादौ सप्तम्या नित्यमम्भावः ॥ विभक्त्यादेरयमर्थः—विभक्त्यर्थादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते सोऽव्य- यीभावः ॥ विभक्तौ तावत्—हरौ इत्यधिहरि । सप्तम्यर्थस्यैवात्र⁶ द्योतकोऽधिः । हरि ङि अधि

---

१ योगो विभज्यते इति । 'क्लीबाव्ययं त्वपदिशं दिशोर्मध्ये विदिक स्त्रियाम्' इत्यमराद्युक्तिसंवादेनापदिश- शब्दस्य दिङ्मध्यवाचित्वनिर्णये मध्यरूपार्थस्य सूत्रपरिगणितायैष्वनायानाद् योगविभागेनेष्टार्थसिद्धिरिति भावः॥ यदि तु भाष्यानुक्तत्वाद्वयोगविभागो नाङ्गीक्रियेत तर्हि 'अपपरिबहिरञ्चवः पञ्चम्या' इत्यनेन समासोऽङ्गीकार्यः । उभयदिग्वर्जितदेशस्यैवोभयमध्यत्वान्नाथसंगतिरित्यङ्गीकरणीयमिति सर्वमनवद्यम् ॥ 'अपदिशम्' इत्यादि- मान्तानां 'स्वरादिपाठादव्ययत्वम्' इति शेखरकृत् तु व्युत्पत्तिपक्षे मान्तत्वसाधनं प्रष्टव्यः इति दाधिमथाः ॥ २ समासपदस्य यथाश्रुतार्थपरत्वे बह्वनिष्टापत्तिः स्यात् । अतः 'तादर्थ्यात्ताच्छब्द्यम्' इति न्यायेन सूत्रे समासपदं समासार्थपरं सत् समासविधायकविधिपरमिति मनसि निधायाह-समासशास्त्रे इति ॥ 'अप्रधानमुपसर्जनम्' इति व्याकरणान्तरोक्तलक्षणस्याप्यत्रानुसरणेन 'समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टं यत् प्रति अप्रधानम् तत् प्रति उप- सर्जनसंज्ञं स्यात्' इत्यर्थाङ्गीकारेण 'राज्ञः कुमारीं श्रितः' इत्येवं विग्रहेपि न कुमारीपदस्य राजशब्दात् पूर्वनिपा- तापत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ३ अत्रानुवृत्तं समासपदं समासार्थपरं सद् विग्रहपरमेवेत्याह-विग्रह इति । विग्रहशब्दार्थश्चाग्रे सर्वसमासशेषप्रकरणे द्रष्टव्यः ॥ नियतविभक्तीति ॥ परिनिष्ठितविभक्त्या समास एवेदं सार्थकमिति तत्रेदमैव ज्ञापकम् ॥ इयं चोपसर्जनसंज्ञा पूर्वनिपातभिन्ने कार्ये कर्तव्ये भवतीत्याह-नतु तस्य पूर्व- निपात इति ॥ अव्ययीभावप्रकरणे अस्या उपसर्जनसंज्ञाया एतत्फलस्य ह्रस्वस्य चोपन्यासो विश्वपाशब्दे 'दीर्घाज्जसि च' इत्यस्येव न्याय्यत्वादेव ॥ ह्रस्वादेशस्तु 'अव्ययीभावश्च' इति नपुंसकसंज्ञायां 'ह्रस्वो नपुंसके' इति सिद्ध एवेति बोध्यम् ॥ ४ उपसर्जनपदस्य विशेष्यत्वे गोपदस्य विशेषणत्वेन तत्र तदन्तविधौ 'गोन्तस्य स्त्रीप्रत्ययान्तान्तस्य चोपसर्जनस्य' इत्येवमर्थसंभवे 'पञ्चगो' 'रूपवद्भार्य्य' समुदायस्योपसर्जनत्वाभावेन ह्रस्वा- नुपपत्या पञ्चगुः रूपवद्भार्य इत्याद्यसिद्ध्यापत्तिः स्याद् । अत उपसर्जनपदस्य गोस्त्रीविशेषणत्वमाश्रित्याह- उपसर्जनं यो गोशब्द इत्यादि ॥ 'ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य' इत्यतोऽनुवर्त्याह-प्रातिपदिकस्ये- त्यादि ॥ ५ "सप्तम्या ऋद्धि-नदीसमास-संख्यावयवेभ्यो नित्यम्" इति वार्तिकविषये 'बहुलग्र- हणाल्लब्धप्रायमर्थो वर्णितः' इति कैयटोक्तिमनुसृत्याह-बहुलग्रहणादिति ॥ आदिना एकविंशतिभारद्वा- जमित्यादिसंग्रहः ॥ ६ अव्ययस्य विभक्त्यर्थवृत्तित्वं दर्शयति-सप्तम्यर्थस्यैवेति ॥ अयं भावः-यद- व्ययं यस्या विभक्तेरर्थस्य द्योतकम् तद्विभक्त्यन्तस्यैव तेनाव्ययेन समासः प्रत्यासत्त्याऽङ्गीकरणीय इति ॥