वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ११६ ) सिद्धांतकौमुद्याम्-

यथा स्यादित्येवमर्थम् ।। क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम् । ऋद्धेराधिक्यं समृद्धिः । अनुरूप आत्मभावः संपत्तिरिति भेदः ।। तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमत्ति । साकल्येनेत्यर्थः । नत्वत्र तृणभक्षणे तात्प- र्यम् ।। अन्ते-अग्निग्रन्थपर्यन्तमधीते साग्नि ।। यथाऽसादृश्ये ।२।१।७ ।। असादृश्ये एव यथाशब्दः समस्यते ।। तेनेह न-यथा हरिस्तथा हरः । हरेरुपमानत्वं यथाशब्दो द्योतयति । तेन सादृश्य इति [ यथार्थ इति वा ] प्राप्तं निषिध्यते ।। यावदवधारणे ।२।१।८ ।। यावन्तः श्लोकास्तावन्तोऽच्युतप्रणामा यावच्छ्लोकम् ।। सुप् प्रतिना मात्रार्थे ।२।१।९ ।। शाकस्य लेशः शाकप्रति ।। मात्रार्थे किम् ? वृक्षं वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् ।। अक्षशलाकासंख्याः परिणा ।२।१।१० ।। द्यूतव्यवहारे पराजय एवायं समासः । अक्षेण विपरीतं वृत्तं अक्षपरि । शला- कापरि । एकपरि ।। विभाषा ।२।१।११। अधिकारोऽयम् । एतत्सामर्थ्यादेव प्राचीनानां नित्य- समासत्वम् । सुप्सुपेति तु न नित्यसमासः । अव्ययमित्यादिसमासविधानाज्ज्ञापकात् ।। अपप- रिवहिरञ्चवः पञ्चम्या ।२।१।१२॥ अपविष्णु संसारः । अप विष्णोः । परिविष्णु । परि वि- ष्णोः । बहिर्वनम् । बहिर्वनात् । प्राग्वनम् । प्राग्वनात् ।। आङ् मर्यादाभिविध्योः ।२।१।१३॥ एतयोराङ् पञ्चम्यन्तेन वा समस्यते सोऽव्ययीभावः ।। आमुक्ति संसारः । आ मुक्तेः । आबालं हरिभक्तिः । आ बालेभ्यः ।। लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये ।२।१।१४॥ आभिमुख्यद्योतका- वभिप्रती चिह्नवाचिना सह प्राग्वत् ।। अभ्यग्नि शलभाः पतन्ति । अभि अग्नि । प्रत्यग्नि । अग्निं प्रति ।। अनुर्यत्समया ।२।१।१५॥ यं पदार्थं समया द्योत्यते तेन लक्षणभूतेनानुः समस्यते सोऽव्ययी-

१ अनुरूपः अनुगतो रूपं श्लोकं यशः अनुरूपो यथायशः आत्मनः प्रवृत्तिनिमित्तस्य भावः सत्ता अन्यूनत्वम् संपत्तिः ।। एवं च ' सक्षत्रम्' इत्यस्य क्षत्राणां यथाप्रसिद्धमेव क्षात्रमित्यर्थः ।। परमप्यृणीकर्तुं शक्तिः समृद्धिः । स्वस्यैवानृणीभावसामर्थ्यं संपत्तिरिति समृद्धसंपन्नयोर्भेदः ।। २ 'यथाशब्दः समर्थेन सुब- न्तेन समस्यते, न तु सादृश्ये द्योत्ये' इति प्रसज्यप्रतिषेधाङ्गीकारे सूत्रार्थः । 'यथाशक्ति' इत्याद्युदाहरणम् । अत्र पदार्थानतिवृत्तियाथार्थ्ये नैव समासः तदर्थं तत्सूत्रगृहीताव्ययेन समासाभावज्ञापनात् । असादृश्ये इत्यस्य पर्युदासत्वमाश्रित्याह-असादृश्य एवेति ।। असादृश्यपदप्रयोजनमाह-तेनेह नेति । अत्र प्राप्तिं भाष्यकथि- तामाह-सादृश्य इतीति ।। हरदत्तोक्तं पक्षान्तरं दर्शयति-यथार्थे इति वेति ।। ३ 'अक्षादयस्त