वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

अव्ययीभावप्रकरणम् । (११७)

भावः ॥ अनुवनमशनिर्गतः । वनस्य समीपं गत इत्यर्थः ॥ यस्य चायामः । २ । १ । १६ ॥ यस्य दैर्घ्यमनुना द्योत्यते तेन लक्षणभूतेनानुः समस्यते । अनुगङ्गं वाराणसी । गङ्गाया अनु । गङ्गादैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षितेत्यर्थः ॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । २ । १ । १७ ॥ एतानि निपात्यन्ते । तिष्ठन्त्यो गावो यस्मिन्काले स तिष्ठद्गु दोहनकालः । आयतीगवम् । इहँ शत्रादेशः पुंवद्भावविरहः समासान्तश्च निपात्यते ॥ पारे मध्ये षष्ठ्या वा । २ । १ । १८ ॥ पारमध्यशब्दौ षष्ठ्यन्तेन सह वा समस्येते ॥ एदन्तत्वं चानयोर्निपात्यते । पक्षे षष्ठीतत्पुरुषः । पारेगङ्गादानय । गङ्गापारात् । मध्येगङ्गात् । गङ्गामध्यात् ॥ महाँविभाषया वाक्यमपि—गङ्गायाः पारात् । गङ्गाया मध्यात् ॥ संख्या- वंश्येन । २ । १ । १९ ॥ वंशो द्विधा विद्यया जन्मना च । तत्र भवो वंश्यः । तद्वाचिना सह संख्या वा समस्यते ॥ द्वौ मुनी वंश्यौ द्विमुनि । व्याकरणस्य त्रिमुनि । विद्यातद्गतामभेदविवक्षायां त्रिमुनि व्याकरणम् ॥ एकैविंशतिभारद्वाजम् ॥ नदीभिश्च । २ । १ । २० ॥ नदीभिः सह संख्या प्राग्वत् ॥ समाहारे चायमिष्यते * ॥ सप्त गङ्गम् । द्वियमुनम् ॥ अन्यपदार्थे च संज्ञायाम्

---

१ एवमेव 'अन्वक्षं स्फाटिकं चाक्षुषमानम्' इत्यस्य 'अक्षिसमीपं स्फटिकनिर्मितं चाक्षुषस्य रूपस्य मानं दर्श- नोपकरणम् 'अस्ति' इत्यर्थः ॥ २ एवमेव 'अन्वक्षं स्फाटिकं दर्शनम्' इत्यस्य 'अक्षिदैर्घ्यसदृशदैर्घ्योपलक्षितं स्फटिकनिर्मितं दर्शनोपकरणम्' इत्यर्थः ॥ ३ तिष्ठद्गु, वहद्गु, आयतीगवम्, खलेयवम्, खलेबुसम्, लूनयवम्, लूयमानयवम्, पूतयवम्, पूयमानयवम्, संहृतयवम्, संह्रियमाणयवम्, संहृतबुसम्, संह्रियमाणबु- सम्, समभूमि, समपदाति, सुषमम्, विषमम्, दुःषमम्, निःषमम्, अपसम्, आयतीसमम्, पापसमम्, पुण्यसमम्, प्राह्णम्, प्रत्यह्नम्, प्रमृगम्, प्रदक्षिणम्, संप्रति, असंप्रति, इक्षु, । इति तिष्ठद्ग्वादिः ॥ ४ ' तिष्ठद्गु (प्रभृतीनि) कालविशेषे' 'खलेयवादीन्यपदार्थे' इति वार्तिकमनुसृत्य विग्रहं दर्शयति-तिष्ठन्त्य इत्यादि ॥ सूत्रे च एवकारार्थः । तेन तिष्ठद्गुप्रभृतीनि समासान्तरे घटकानि न स्युः । तेन परमं तिष्ठद्गु' इत्यत्र समासो न भवतीति बोध्यम् ॥ ५ आयती- गवे निपातनीयं दर्शयति-इहेति ॥ तिष्ठद्गुशब्दे तु पुंवद्भावो जात एवेति भावः ॥ ६ 'एकारान्तं निपातनं च' 'पारेमध्ये षष्ठ्या वा वचनम्' 'अवचने हि षष्ठीसमासाभावो यथैकदेशिप्रधाने' इति वार्तिके अनुसृत्य व्याचष्टे-एदन्तत्वं चेत्यादि ॥ ७ महाविभाषयेति । 'विभाषा' इत्यधिकारेणे- त्यर्थः ॥ ८ विद्यया जन्मना चेति । विद्यया वंशो वंशब्राह्मणादिषु स्पष्टः । जन्मना वंशस्त्वावालं प्रसिद्ध एवेति बोध्यम् ॥ त्रिमुनि व्याकरणस्येति । त्रयो मुनयो वंशा वंशप्रवर्तका इत्यर्थः । पाणिनि- कात्यायनपतञ्जलयः । उपलक्षणं व्याडेरपि इदं सर्वं 'त्रिमुनि व्याकरणस्य' इति प्रयोगोपपादनाय ॥ शेखर- कृता तु विद्यावंशे गुरुशिष्यपरम्पराया एव ग्राह्यत्वात् पाणिनिकात्यायनव्याडिपतञ्जलीनां गुरुशिष्यत्वे मानाभावः। 'व्याकरण त्रिमुनि' इति प्रयोगस्येष्टत्वे तिष्ठद्गुप्रभृतिषु पाठः कल्पनीयः । 'त्रिमुनि व्याकरणम्' इति तु बहुव्री- हिणा साधु इति सिद्धान्तितम् ॥ ९ जन्मवंशमुदाहरति-एकविंशतिभारद्वाजमिति ॥ भारद्वाजशब्द- स्योपकादिगणे पाठाल्लुग्भावः ॥ १० समाहारे चेति । समाहार एवेत्यर्थः । तेन समाहाराविवक्षायाम् 'एकनदीतर' इत्यत्र 'पूर्वकालैकसर्व' इति समानाधिकरणतत्पुरुषस्यैव जातत्वादव्ययीभावाभावेन दीर्घ एव श्रूयते । अव्ययीभावत्वे तु नपुंसकह्रस्वापत्तिः स्यादिति भावः ॥ ११ सूत्रे 'नदीभिः' इति बहुवचननिर्देशान्न- दीपर्दं न नदीसंज्ञकपरम् नापि शब्दस्वरूपपरम् ॥ किंतु तदर्थपरं सद् अर्थे कार्यासंभवात् तद्वाचकपरं भवति । तथा च तद्विशेषवाचकशब्दानामिव सामान्यवाचकशब्दस्यापि ग्रहणम् इति संख्यासंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टमिति ध्वनयन् विशेषवाचकमुदाहरति-सप्तगङ्गमिति ॥ सामान्यवाचकस्य तु पञ्चनदमिति उदाहरणं बोध्यम् ॥