वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

शौभनेयः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥४।१।११४ ॥ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः १ । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः, श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः, वासुदेवः । अनिरुद्धः ॥ शौरिरिति तु बाह्वादित्वादिश्च् ॥ कुरुभ्यः, नाकुलः । साहदेवः ॥ इञ एवायमपवादो मध्येपवादन्यायात् । अत्रिशब्दात्तु परत्वाद्वहुक्- आत्रेयः ॥ मातुरुत्सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः । ४ । १ । ११५ ॥ संख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्योदादेशः स्यादाण्प्रत्ययश्च ॥ द्वैमातुरः । षाण्मातुरः । सांमातुरः । भाद्रमातुरः॥ आदेशार्थं वचनं प्रत्ययस्तूत्सर्गेण सिद्धः ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽर्थापेक्षः । तेन धान्यमातुर्न ॥ संख्येति किम् ? सौमात्रः । शुभ्रादित्वाद्द्वैमात्रेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ।४।१।११६ ॥ ढकोऽपवादोऽण् तत्सन्नियोगेन कनीनादेशश्च । कानीनो व्यासः कर्णश्च । अनूढाया २ एवापत्यमित्यर्थः ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्समरद्वाजात्रिषु ।४।१। ११७ । अपत्येऽण् । वैकर्णो वात्स्यः । वैकर्णिरन्यः ॥ शौङ्गो भारद्वाजः । शौङ्गिरन्यः ॥ छागल आत्रेयः । छागलिरन्यः ॥ केचित्तु शुङ्गेत्याबन्तं पठन्ति, तेषां ढक् प्रत्युदाहरणम् । शौङ्गेयः ॥ पीलाया वा ।४।१।११८ ॥ तन्नामिकाणं बाधित्वा 'द्व्यचः' इति ढकि प्राप्ते पक्षेऽण् विधीयते । पीलाया अपत्यं पैलः । पैलेयः ॥ ढक् च मण्डूकात् । ४।१।११९ ॥ चादण् ॥ पक्षे इञ् । माण्डूकेयः । माण्डूकः । माण्डूकिः ॥ स्त्रीभ्यो ढक् ।४।१।१२० ॥ स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् स्यात् ॥ वैनतेयः ॥ बाह्वादित्वात्सौमित्रिः । शिवादित्वात्सापत्नः ॥ द्व्यचः । ४ । १ । १२१ ॥ द्व्यचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढक् । तन्नामिकाणोऽपवादः ॥ दात्तेयः । पार्थ इत्यत्र तु 'तस्येदमित्यण् ॥ इतश्चानिञः ।४।१।१२२ ॥ इकारान्ताद् द्व्यचोऽपत्ये ढक् स्यात् न त्विञन्तात् ॥ दौलेयः । नैषेयः ॥ ^Aशुभ्रादिभ्यश्च । ४ । १ । १२३ ॥ ढक् स्यात् ॥ शुभ्रास्यापत्यं शौभ्रेयः ॥ प्रवाहणस्य ढे ।७।३।२८ ॥ प्रवाहण- शब्दस्योत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा ढे परे ॥ प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः । प्रवाहणेयः ॥ तत्प्रत्ययस्य च ।७।३।२९ ॥ ढान्तस्य प्रवाहणस्योत्तरपदस्यादेरचो वृद्धिः

A शुभ्र, विष्ट, पुर, ब्रह्मकृत, शतद्वार, शलाथल, शलाकाभ्र, लेखाभ्र, विकास, रोहिणी, रुक्मिणी, धर्मिणी, दिश, शालूक, अजवस्ति, शकन्धि, विभातृ, विधवा, शुक, विशु, देवतर, शकुनि, शुक्र, उग्र, शबल, वन्धकी, मृकण्डु, विश्र, अतिथि, गोदन्त, कुशाम्ब, मकष्ठु, शान्ता, हर, यवष्ठु, रिक, सुनामन्, लक्षण- श्यामयोर्वासिष्ठे, गोधा, कृकलास, अणीव, प्रवाहण, भरत, भरम, वृकण्डु, कर्पूर, इतर, अन्यतर, आलीढ, सुदन्न, सुदक्ष, सुवक्षस्, सुदाकन्, कटु, तुदव, अशाय, कुमारिका, कुठारिका, किशोरिका, अम्बिका, जिह्माशिन, परिधि, वायुदत्त, शकल, शलाका, स्वश्वर, कुबेरिका, अशोका, गन्धपिङ्गला, खडोन्मत्ता, अनु- दृष्टिन, जरतिन्, बलीवर्दिन्, विप्र, बीज, जीव, श्वन्, अस्मन्, अश्व । इति शुभ्रादिराकृतिगणः ॥

१ अनुक्रमणिकायां निर्दिष्टा इति शेषः ॥ 'ऋषिर्दर्शनात्' इति निरुक्तात् ॥ २ 'कन्याश- ब्दोऽयं पुंसाऽभिसम्बन्ध (विवाह ) पूर्वके संप्रयोगे निवर्तते । या चेदानीं प्रागभिसम्बन्धात् पुंसा सह संप्रयोगं गच्छति तस्यां कन्याशब्दो वर्तत एव' इति भाष्यार्थमाह-अनूढाया एवेति ।