वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

एभ्यः सप्तदशभ्यः सप्तदश क्रमात्स्युश्चतुरर्थ्याम् ॥ अरीहणादिभ्यो वुञ् । अरीहणेन निर्वृत्तमारी- हणकम् ॥ कृशाश्वादिभ्यश्छण् । कार्शाश्वीयम् ॥ ऋश्यादिभ्यः कः । ऋश्यकम् ॥ कुमुदादिभ्य- ष्ठच् । कुमुदिकम् ॥काशादिभ्य इलः । काशिलः॥ तृणादिभ्यः सः । तृणसम् । प्रेक्षादिभ्य इनिः । प्रेक्षी ॥ अश्मादिभ्यो रः । अश्मरः ॥ सख्यादिभ्यो ढञ् । साख्येयम् । सङ्काशादिभ्यो ण्यः । साङ्काश्यम् ॥ वलादिभ्यो यः । वल्यम् ॥ पक्षादिभ्यः फक् । पाक्षायणः । ‘पथः पन्थ च’ । पान्थायनः ॥ कर्णादिभ्यः फिञ् । कार्णायनिः ॥ सुतङ्गमादिभ्य इञ् । सौतङ्गमिः ॥ प्रगद्यादि- भ्यो ञ्यः । प्रागद्यः ॥ वराहादिभ्यः कक् । वाराहकः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठक् । कौमुदिकः ॥ जनपदे लुप् । ४।२।८१ ॥ जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप्स्यात् ॥ लुपि युक्तवद्व्यक्ति- वचने । १।२।५१ ॥ लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः ॥ पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः । कुरवः । अङ्गाः । वङ्गाः । कलिङ्गाः ॥ तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् । १।२।५३॥ युक्तवद्वचनं न कर्तव्यं संज्ञानां प्रमाणत्वात् ॥ लुब्योगाप्रख्यानात् । १।२।५४ ॥ लुबपि न कर्तव्योऽवयवार्थस्येहाप्रतीतेः ॥ योगप्रमाणे च तदभावेऽदर्शनं स्यात् । १ । २ । ५५ ॥ यदि हि योगस्यावयवार्थस्येदं बोधकं स्यात्तदा तदभावे न दृश्येत ॥ प्रधानप्र- त्ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणत्वात् । १।२।५६ ॥ ‘प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येवंरूपं वच- नमप्यशिष्यम् । कुतः । अर्थस्य लोकत एव सिद्धेः ॥ कालोपसर्जने च तुल्यम् । १।२ । ५७ ॥ अतीताया रात्रेः पश्चार्द्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितो दिवसोऽद्यतनः । ‘विशेष- णमुपसर्जनम् ’ इत्यादि पूर्वाचार्यैः परिभाषितं तत्राप्यशिष्यत्वं समानम् । लोकप्रसिद्धेः ॥ विशेषणानां चाजातेः । १।२।५२ ॥ लुबर्थस्य विशेपणानामपि तल्लिङ्गवचने स्तो जातिं वर्जयित्वा ॥ पञ्चाला रमणीयाः । गोद्रौ रमणीयौ ॥ अजातेः किम् ? पञ्चाला जनपदः । गोद्रौ ग्रामः ॥ हरीतक्यादिषु व्यक्तिः । * ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ॥ खल- तिकादिषु वचनम् * ॥ खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि खलतिकं वनानि ॥ मनुष्यलुंपि प्रतिषेधः * ॥ मनुष्यलक्षणे लुबर्थे विशेषणानां न । लुबन्तस्य तु भवतीत्यर्थः । चञ्चा अभिरूपः ॥ ^Aवरणादिभ्यश्च । ४।२।८२ ॥ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं

---

O प्रगदिन्, मगदिन्, मददिन्, कबिल खण्डित, गदित, चूडार, मडार, मन्दार, कोविदार । इति प्रगद्यादिः ॥ P वराह, पलाश, शिरीष, पिनद्ध, निबद्ध, वलाद, स्थूल, विदग्ध, विजग्ध, विभग्न, निमग्न, बाहु, खदिर, शर्करा । इति वराहादिः ॥ Q कुमुद, गोमय, रथकार, दशग्राम, अश्वत्थ, शाल्मलि, शिरीष, मुनि, स्थल, कुण्डल, कूट, मधुकर्ण, घास, कुन्द, शुचि, कर्ण । इति कुमुदादिः ॥ ^A वरणा, शृङ्गी, शाल्मलि, मुण्डो, श्याण्डी, पर्णी, ताम्रपर्णी, गोद, अलिङ्गायनि, जानपदी, जम्बू, पुष्कर, चम्पा, पम्पा, वल्गु, उज्जयिनी, गया, मथुरा, तक्षशिला, उरसा, गोमती, वलभी । इति वरणादिः ॥