वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तद्धितेषु भावकर्मार्थप्रकरणम् । (२२१) प्रभवति सान्तापिकः । सांग्रामिकः ॥ योगाद्यच्च ५।१।१०२ ॥ चाट्ठञ् । योगाय प्रभ- वति योग्यः । यौगिकः ॥ कर्मण उकञ् । ५।१।१०३ ॥ कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् ॥ सम- यस्तदस्य प्राप्तम् । ५।१।१०४ ॥ समयः प्राप्तोऽस्य सामयिकम् ॥ ऋतोरण् । ५।१। १०५ ॥ ऋतुः प्राप्तोऽस्य आर्तवम् ॥ कालाद्यत् । ५।१।१०७ ॥ कालः प्राप्तोऽस्य काल्यं शीतम् ॥ प्रकृष्टे ठञ् । ५।१।१०८ ॥ कालादित्येव । तदस्येति च । प्रकृष्टो दीर्घः कालोऽस्येति कालिकं वैरम् ॥ प्रयोजनम् । ५।१।१०९ ॥ तदस्येत्येव । इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकम् । प्रयोजनं फलं कारणं च ॥ विशाखाषाढादण्मन्थद- ण्डयोः । ५।१।११० ॥ आभ्यामण् स्यात्प्रयोजनमित्यर्थे क्रमान्मन्थदण्डयोरर्थयोः । विशाखा प्रयोजनमस्य वैशाखो मन्थः । आषाढो दण्डः । चूडादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ चूडा, चौडम् । श्रद्धा, श्राद्धम् ॥ ^Aअनुप्रवचनादिभ्यश्छः । ५।१।१११ ॥ अनुप्रवचनं प्रयोजनमस्य अनुप्रवचनीयम् ॥ समापनात्सपूर्वपदात् । ५।१।११२ ॥ व्याकरणसमापनं प्रयोजनमस्य व्याकरणसमापनीयम् ॥ ऐकागारिकट् चौरे । ५।१।११३ ॥ एकमसहा- यमगारं प्रयोजनमस्य मुमुषिषोः स ऐकागारिकश्चौरः ॥ आकालिकाडाद्यन्तवचने । ५।१।११४ ॥ समानकालावायन्तौ यस्येत्याकालिकः । समानकालस्याकाल आदेशः । आशु विनाशीत्यर्थः । पूर्वदिने मध्याह्नादावुत्पद्य दिनान्तरे तत्रैव नश्वर इति वा ॥ आकालाट्ठंश्च * ॥ आकालिका विद्युत् ॥ इति ठञधिकारप्रकरणम् । अथ भावकर्मार्थप्रकरणम् । तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः । ५।१।११५ ॥ ब्राह्मणेन तुल्यं ब्राह्मणवदधीते ॥ क्रिया चेदिति किम् ? गुणतुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ॥ तत्र तस्येव । ५।१।११६ ॥ A अनुप्रवचन, उत्थापन, उपस्थापन, संवेशन, प्रवेशन, अनुप्रवेशन, अनुवासन, अनुवचन, अनुवाचन, अन्वारोहण, प्रारम्भण, आरम्भण, आरोहण, इत्यनुप्रवचनादिः ॥ १ ^Aअग्न्निपदादिभ्य (उपवस्त्रादिभ्यः) उपसंख्यानम् ॥ * ॥ उपवस्ता प्राप्तोऽस्य औपवस्त्रम् । प्राशित्रम् ॥ २ भाष्ये 'अग्निपदादिभ्यः' इत्युक्त्वापि 'चौ^Bलम् श्राद्धम्' इत्युदाहरणदानमेवात्र प्रमाणम् ॥ ३ छत्रकरणे विशिपूरिपदिहरुहिप्रकृतेरनात् सपूर्वपदादुपसंख्यानम् ॥ * ॥ गेहानुप्रवेश- नीयम् । प्रपापूरणीयम् । गोप्रपदनीयम् । प्रासादारोहणीयम् ॥ ^Cस्वर्गादिभ्यो यत् ॥ * ॥ स्वर्ग्यम् । आयुष्यम् ॥ ^Dपुण्याहवाचनादिभ्यो लुक् ॥ * ॥ पुण्याहवाचनम् । शान्तिवाचनम् ॥ A उपवस्तृ, प्राशितृ । इत्यग्निपदादिः (इत्युपवस्त्रादिः) ॥ B चूडा, श्रद्धा । इत्यग्निपदादिः (इति चूडादिः) ॥ C स्वर्ग, यशस्, आयुस्, काम, धन । इति स्वर्गादिः ॥ D पुण्याहवाचन, स्वस्तिवाचन, शान्तिवाचन । इति पुण्याहवाचनादिः ॥