वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् । ( २६३ ) संबध्यते । पूर्ववदेवात्मनेपदं नतु तद्विपरीतमिति । तेन कर्तृगेऽपि फले इन्दांचकारेत्यादौ न तङ् ॥ लिटस्तझयोरेशिरेच् । ३ । ४ । ८१ ॥ लिडादेशयोस्तझयोरेश् इरेच् एतौ स्तः ॥ ऐकारोच्चारणं ज्ञापकम्—'तङादेशानां टेरेत्वं नेति । तेन दारौरासां न ॥ कृ ए इति स्थिते ॥ असंयोगाल्लिट्कित् । १ । २ । ५ ॥ असंयोगात्परोऽपि ल्लिड्कित्स्यात् ॥ 'क्ङिति चेति निषेधात् 'सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणो न । द्वित्वात्परत्वाद्यणि प्राप्ते-॥ द्विर्वचनेऽचि । १ । १ । ५९ ॥ द्वित्वनिमित्तेऽचि परे अच आदेशो न स्याद्वित्वे कर्तव्ये ॥ उरत् । ७।४।६६ ॥ अभ्यासऋवर्णस्य अत्स्यात्प्रत्यये परे ॥ रपरत्वम् ॥ हलादिः शेषः ॥ प्रत्यये किम् ? वव्रश्च ॥ कुहोश्चुः ।७।४।६२ ॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः स्यात् ॥ एधां- चक्रे । एधांचक्राते । एधांचक्रिरे ॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।७।२।१० ॥ उपदेशे यो धातुरेकाजनुदात्तश्च ततः परस्य वलादेरार्धधातुकस्येट् न स्यात् ॥ उपदेशे इत्युभयान्वयि ॥ एकाच इति किम् ? यङ्लुग्व्यावृत्तिर्यथा स्यात् ॥ स्मरन्ति हि—' श्तिपा शपाऽनुबन्धेन

---

१ ननु “लिटस्तझयोरिशिरिच्” इत्येवमेव मात्रालाघवेन पठितव्यम्, पश्चाच्च “टित आत्मनेपदानां टेरे ” इत्यनेनैत्वं भविष्यत्येवेति किमेकारोच्चारणेनेत्यत आह-एकारोच्चारणमिति ॥ ज्ञाप्यस्वरूप- माह-तङादेशानां टेरेत्वं न इतीति । तङः स्थाने ये आदेशास्तेषां टेरेत्वं न भवतीत्यर्थः ॥ ज्ञापनफलमाह-तेनेति । तङादेशानां टेरेत्वं नेत्यङ्गीकारेणेत्यर्थः ॥ दारौरासामिति । ‘एधिता, एधितारौ, एधितारः' इत्यादाविति भावः ॥ वस्तुतः “एधतास् त” इति दशायां “लुटः प्रथमस्य” इति योगापेक्षया परत्वेन-“टित आत्मनेपदानाम्-” इति टेरेत्वे “पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम्” इति परिभाषया डादिषु कृतेषु पुनरेत्वस्य प्रवृत्तिरेव न, “लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते” इति परिभाषणादिति चिन्त्यमेतत् ॥ गुरुचर- णास्तु-‘उद्वोढाम्’ इत्यादाविव स्थानिभेदेन लक्ष्यभेदाङ्गीकारेण प्राप्तं टेरेत्वं ज्ञापनेनैव वारणीयमित्याहुः ॥ २ प्रत्यये किमिति । आसप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारमाश्रित्याङ्गेन प्रत्ययाक्षेपः किमर्थं इति प्रश्नः ॥ उत्तरयति-वव्रश्चेति । आसप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारानङ्गीकारे प्रत्ययाक्षेपाभावे “उरत्” इति योगस्य पर- निमित्तत्वाभावात् स्थानिवत्त्वाभावेन “न संप्रसारणे-” इति निषेधाप्रवृत्तौ पुनरपि वकारस्य “लिट्यभ्या- सस्य” इति सम्प्रसारणं स्यादिति भावः ॥ अत एवासप्तमसमाप्तेरङ्गाधिकारोऽभ्यधायि भगवता भाष्यकारेण, “प्रागभ्यासविकारेभ्योऽङ्गाधिकारः” इति पक्षो “वव्रश्च” इत्यसिद्धया दूषितश्चेति बोध्यम् ॥ ३ उभयान्वयीति । देहलीदीपन्यायात् काकाक्षिन्यायाद्वेति भावः ॥ एकाचि तदसम्बन्धे “बिभित्सति” इति सन इण्निषेधो न स्याद् ‘सन्यङोः’ इत्यस्य षष्ठीत्वेन नैमित्तिकद्वित्वोत्तरमेकाच्त्वाभावात् । अनुदात्ते च तदसम्बन्धे “कर्तुं हर्तुम्” इति तुमुनि “ञ्नित्यादिर्नित्यम्” इत्याद्युदात्तत्वे तुमुन इडागमापत्तिरनुदात्तत्वाभावेन निषेधाप्रवृत्तेरित्युभयत्रान्वय आवश्यक इति भावः ॥ ४ ननूपदेशेऽनुदात्तस्यैकाच्त्वाव्यभिचारात् किं तेनेति पृच्छति-एकाचः किमिति । नच वधिव्यावृत्त्यर्थं तत्, तत्सामर्थ्येनोपदेशमात्रे एकाचो ग्रहणादिति वाच्यम्, आद्युदात्तनिपातनेन सिद्धेरीत्याशयात् ॥ नन्वेकाज्ग्रहणाभावे “जंघनिता” इति यङ्लुगन्ते निषेधः स्यादिति चेत् सत्यम्, कृतेप्येकाज्ग्रहणे उपदेशे एकाच्त्वस्य सत्त्वेन निषेधस्य दुर्वारत्वात्, एवं च व्यर्थमेकाज्- ग्रहणं “श्तिपा शपा” इति निषेधं ज्ञापयति स्थालीपुलाकन्यायात् । अत एव वक्ष्यति-एतच्चेति । न च “श्र्युकः किति” इति सूत्रेऽनुवृत्त्यर्थमेकाज्ग्रहणमिति वाच्यम्, लक्ष्यानुसारादेवोक्तनिषेधज्ञापनात् । यङ्लुग्व्यावृत्तिरिति । यङ्लुको निषेधनिमित्तत्वव्यावृत्तिरित्यर्थः ॥ इदमेव कथमत आह-स्मरन्तीति ।