वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

अथ द्विसप्ततिर्ऋज्यन्ताः परस्मैपदिनः ॥ शुच शोके ॥ शोचति ॥ १ ॥ कुच शब्दे तारे । कोचति ॥ २ ॥ कुञ्च क्रुञ्च कौटिल्याल्पीभावयोः । अनिदितामिति नलोपः । कुच्यात् ॥ ३ ॥ क्रुच्यात् ॥ ४ ॥ लुञ्च अपनयने । लुच्यात् ॥ ५ ॥ अञ्चु गतिपूजनयोः । अच्यात् । गतौ नलोपः । पूजायां तु अञ्च्यात् ॥ ६ ॥ वञ्चु चञ्चु तञ्चु त्वञ्चु म्रुञ्चु म्लुञ्चु स्रुञ्चु म्लुचु गत्यर्थाः । वच्यात् । चच्यात् । तच्यात् । त्वच्यात् । अम्रुञ्चीत् । अम्ल- ञ्चीत् ॥ जृस्तम्भुम्रुचुम्लुचुग्रुचुग्लुचुग्लुञ्चुश्विभ्यश्च ।३।१।५८॥ ण्यङ्लिरङ् वा स्यात् ॥ अम्रुचत् । अम्रोचीत् । अम्लचत् । अम्लोचीत् ॥ १४ ॥ ग्रुचु ग्लुचु कुजु खुजु स्तेयकरणे। जुग्रोच । अग्रुचत् । अग्रोचीत् । जुग्लोच । अग्लोचत् । अग्लोचीत् । अक्रो- जीत् । अखोजीत् ॥ १८ ॥ ग्लुञ्चु षस्ज गतौ । अङ् । अग्लुचत् । अग्लुञ्चीत् ॥ १९ ॥ सस्य श्चुत्वेन शः । जश्त्वेन जः । सज्जति । अयमात्मनेपद्यपि । सज्जते ॥ २० ॥ गुजि अव्यक्ते शब्दे । गुञ्जति । गुञ्ज्यात् ॥ २१ ॥ अर्च पूजायाम् । आनर्च ॥ २२ ॥ म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे । अस्फुटेऽपशब्दे चेत्यर्थः । म्लेच्छति । मिम्लेच्छ ॥ २३ ॥ लच्छ लाछि लक्षणे । ललच्छ ॥ २४ ॥ ललाञ्छ ॥ २५ ॥ वाछि इच्छायाम् । वाञ्छति ॥ २६ ॥ आछि आयामे । आच्छति । अत आदेरित्यत्र तपरकरणं स्वाभा- विकह्रस्वपरिग्रहार्थम् । तेन दीर्घाभावान्न नुट् । आञ्छ । तपरकरणं मुखसुखार्थमिति मँते तु नुट् । आनाञ्छ ॥ २७ ॥ ह्रीच्छ लज्जायाम् । जिह्रीच्छ ॥ २८ ॥ हुर्च्छा कौटिल्ये । कौटिल्यमपसरणमिति मैत्रेयः । उपधायां चेति दीर्घः । हूर्च्छति ॥ २९ ॥ मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । मूर्च्छति ॥ ३० ॥ स्फुर्छा विस्तृतौ । स्फूर्च्छति ॥ ३१ ॥ युच्छ प्रमादे । युच्छति ॥ ३२ ॥ उछि उञ्छे ॥ 'उञ्छः कणश १ कुञ्च्यादिति । कुञ्चेर्नलोपाभावस्य ऋत्विक्सूत्रे निपातनात् क्वापि नलोपो नेति भावः ॥ भाष्य- मते तु चवर्गपञ्चमोपधत्वस्यैव “परेण घाङ्कयोः” इति सूत्रेऽङ्गीकृतत्वान्न नलोपप्राप्तिरिति बोध्यम् । तत्र हि “सडि लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि” इति वार्तिकव्याख्यावसरे “कुञ्चेत्यत्र चोः कुः झलीति कुत्वं प्राप्नोति, सडीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपातनम् ? 'ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चाम्' इति । इति प्रतिपादितम्। यद्ययं नकारोपधः स्यात् तदा अनुस्वार- परसवर्णयोरसिद्धत्वान् नकार एव कुत्वविधायकशास्त्रदृष्ट्याऽस्तीति कुत्वस्य प्राप्तिरेव नास्तीति कुत्वापादनपर- भाष्यमसङ्गतमेव स्यादिति जोपधोऽयं धातुरिति स्पष्टम् ॥ २ अञ्चु गतिपूजनयोरिति । ननु अञ्चु गति- पूजनयोः” इत्यस्य स्थाने “अञ्चु गतौ” अचि पूजायाम् इत्येव सिद्धे “नाञ्चेः पूजायाम्” इति व्यर्थमिति चेन्न, अव्याकुलं गच्छतीत्यर्थके “अश्वितं गच्छति” इत्यादौ नलोपाभावाय तत्सूत्रस्यावश्यकत्वात् । अव्याकुलगमनेन च तत्र पूजा गम्यते नत्वञ्चतेरेव सोऽर्थ इति “अञ्चोऽनपादाने” इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः स्पष्टत्वात् । ३ अयमात्मनेपद्यपीति । “हेतुमत्ति च” इति सूत्रे “यदभिप्रायेषु सज्जते” इति भाष्य- प्रयोगादिति भावः । ४ इति मते त्विति । इदमेव युक्तम्, तपरकरणफलस्य भाष्येऽनुक्तत्वात् ॥ ५ मूर्छा इति । आकारो निष्ठायाम्-“ आदितश्च” इतीणिनषेधार्थः । मूर्त इति ॥ ६ युच्छतीति । अन्तरङ्गत्वात्तकि अलघूपधत्वान्न गुणः । “वर्णादाङ्गं बलीय” इति तु आङ्गवार्णयोर्युगपत्प्राप्तावेव ॥ ७ उञ्छः कणश आदानमिति । आपणादौ पतितकणानामेकशो ग्रहणमुञ्छः । क्षेत्रादौ स्वामित्यक्त- कणिशायर्जनं शिलम् । इत्यर्थः ॥