वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( २७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- 'वर्णादाङ्गं बलीय' इति न्यायात् परत्वाच्च । उद्गह्नोति । ववक्षतुः । वद्व्हति । मेखतुः । त्वागि कम्पने च ॥ ४४ ॥ युगि जुगि वुगि वर्जने । युङ्कति ॥ ४७ ॥ घघ हसने वघति जवाव ॥ ४८ ॥ मवि मण्डने । मङ्कति ॥ ४९ ॥ शिधि आघ्राणे । शिङ्कति ॥ ५० ॥ अथ चवर्गान्ताः ॥ तत्रानुदात्तेत एकविंशतिः ॥ वर्च दीप्तौ । वर्चते ॥ १ ॥ ष्टचू सेचने सेवने च । सचते । सेचे । सचिता ॥ २ ॥ लोचृ दर्शने । लोचते । लुलोचे ॥ ३ ॥ शच व्यक्तायां वाचि । शेचे ॥ ४ ॥ श्वच श्वाचि गतौ । श्वचते । श्वञ्चते ॥ ६ ॥ कच बन्धने । कचते ॥ ७ ॥ काचि काचि दीप्तिबन्धनयोः । चकञ्चे । चकाञ्चे ॥ ९ ॥ मच मुचि कल्कने । कल्कनं दम्भः शाठ्यं च । कथनमित्यन्ये । मेचे । मुमुञ्चे ॥ ११ ॥ मचि धारणोच्छ्रायपूजनेषु । ममञ्चे ॥ १२ ॥ पचि व्यक्तीकरणे ॥ पञ्चते ॥ १३ ॥ ष्टुच प्रसादे । स्तोचते । तुष्टुचे ॥ १४ ॥ ऋज गतित्स्थानौर्जनोपार्जनेषु । अर्जते । नुड्विधौ ऋकारैकदेशो रेफो हल्त्वेन गृह्यते । तेन द्विहल्त्वाल्लुट् । आनृजे ॥ १५ ॥ ऋजि भृजी भर्जने । ऋजते । उपसर्गादतीति वृद्धिः । प्रार्ज्जते । ऋञ्जाञ्चक्रे । आर्ज्जिष्ट ॥ १६ ॥ भर्जते ॥ बभृजे । अभर्जिष्ट ॥ १७ ॥ एजृ भ्रेजृ भ्राजृ दीप्तौ । एजाञ्चक्रे ॥ २० ॥ ईज गति- कुत्सनयोः ॥ ईजांचक्रे ॥ २१ ॥ १ ननु ह्रस्वस्य पूर्वं प्रवृत्तौ “आङ्गत्वात्” इति हेतुरुपन्यस्तस्तत्राङ्गस्य बलवत्त्वे किं बीजमिति शङ्कायामाह-वर्णेति “अभ्यासस्यासवर्णे” इति सूत्रमस्यां ज्ञापकम् । न च “इयेष-इयाय” इत्यादाव भ्यास इत्यंशश्चारितार्थ इति वाच्यम्, तत्रापि गुणवृद्धी बाधित्वा “द्विर्वचनेऽचि” इति सूत्रबलात् पूर्वं द्वित्वे पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी बाधित्वा ऽन्तरङ्गत्वासवर्णेदीर्घस्यैव प्रवृत्तेः । “इयर्त्ति” इत्याद्यर्थमपि न, तावन्मात्रप्रयोज- नकत्वे “नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति” इति भाष्याद् “उः” इत्येव ब्रूयात् पाणिनिः । “ऋत्वोः” इत्यनुवृत्त्या “ऋतेरिवर्णस्येयङ्” इत्यर्थसम्भवात् । अत एव च “आर” इत्यत्र न दोषः । नचार्तेरेव ग्रहणमित्यत्र किं मानम् “ऋवर्णान्ताद्धातोः” इति किं न स्यादिति वाच्यम्, “इणो यण्” इत्येतत्साह- चर्येण वर्णात्मकस्य धातुपाठपठितस्य ग्रहणात् । तेन ऋशब्दे च्व्यन्ते नातिप्रसङ्गः । अधिकं नागेशीये ॥ २ नन्वेतत् सूत्रेणान्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यताम्, तावतैव सकलेष्टसिद्धिर्भविष्यतीतीयं परिभाषा व्यर्थेति चेत्तर्ह्याह-परत्वाच्चेति । “परत्वात्” इत्यस्य “परकालप्राप्तिकत्वात्” इत्यर्थः । एवं च- अभ्यासविकारेषु बाध्यबाधकभावाभावेन ह्रस्वहलादिःशेषयोर्युगपत्प्रवृत्तौ, ततः परकालो दीर्घ इत्यन्तरङ्गत्वाद् दीर्घत्वं स्यादिति न वाच्यमिति भावः इति शेखरकृतः ॥ ह्रस्वस्य पूर्वं प्रवृत्तत्वात् विकारकृतलक्ष्यभेदाभावेन पुनर्ह्रस्वो न भविष्यतीति हृदयम् ॥ एतेन “आपाततोऽयं हेतुः, ह्रस्वस्याङ्गत्वेन बहिरङ्गत्वादन्तरङ्गं सवर्णदीर्घं प्रति परत्वोपन्यासस्यायुक्तत्वात्” इति वदन्तस्तत्त्वबोधिनोकाराः परास्ताः ॥ ३ “यं पूर्वो वृत्रहन् सचन्ते” इत्यादौ “सेवन्ते” इत्याद्यर्थस्य शिष्टैर्व्याख्यातत्वेन सेवनार्थोऽप्ययमित्याशये- नाह सेवने चेति ॥ ४ अर्जनं प्राधान्येन, उपार्जनं तु प्रासङ्गिकम् । ५ ननु “आनृज् ए” इति दशायां द्विहल्त्वाभावे “तस्मान्नुड्द्विहलः” इति नुडागमो न स्यादित्याशङ्क्य समाधत्ते-नुड्विधा- विति । ऋग्रहणं “नुड्विधिलादेशाविनामेषु ऋकारग्रहणम्” इति वचनस्य प्रत्याख्यानाय नुडादिविधिषु वर्णैकदेशस्य वर्णत्वेन ग्रहणस्वीकारादिति भावः । ६ भ्राष्ट्रतप्तवालुकाभिः परिपाकविशेषो भर्जनम् ॥