वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

तिङन्तेऽदादिप्रकरणम् । (३१७) अश्वन् । ‘विभाषा श्वेट्शव्योरिति चङ् । इयङ् । अशिश्वियत् । ‘ह्यन्तेति न वृद्धिः । अश्वयीत् ॥ २ ॥ वृतू ॥ यजादयो वृत्ताः । भ्वादिरस्वाकृतिगणः । तेन चुलुम्पाती- त्यादिसंग्रहः ॥ ॥ इति भ्वादिप्रकरणम् । अथादादिप्रकरणम् । ²ऋतेरीयङ् । ३।१।२९ ॥ ऋतिः सौत्रः, तस्मादीयङ् स्यात्स्वार्थे ॥ जुगुप्सायामयं धातुरिति बहवः । कृपायां चेत्येके³ । सनाद्यन्ता इति धातुत्वम् । ऋतीयते । ऋतीयाञ्चक्रे । आर्धधातुकविवक्षायां तु । आयादय आर्धधातुके वेतीयङ्भावे । शेषात्कर्तरीति परस्मैपदम् । आनर्त । अर्तिष्यति । आर्तीत् ॥ १ ॥ अद् भक्षणे । द्वौ परस्मैपदिनौ ॥ अदि- प्रभृतिभ्यः शपः । २।४।७२ ॥ लुक् स्यात् ॥ अत्ति । अत्तः । अदन्ति ॥ लिट्य- न्यतरस्याम् । २।४।४० ॥ अदो घस्ऌ वा स्याल्लिटि ॥ जघास । ‘गमहनत्युपधालोपः । तस्य चर्विधिं प्रति स्थानिवद्भावप्रतिषेधाद्धस्य चर्त्वम् । ‘शासिवसीति षत्वम् । जक्षतुः । जक्षुः । वसस्तासावभावान्नित्यमिड् । जघसिथ । आद । आदतुः । इडत्यर्तीति नित्यमिट् । आदिथ । अत्ता । अत्स्यति ॥ हुझल्भ्यो हेर्धिः⁴ । ६।४।१०१ ॥ होर्झलन्तेभ्यश्च हेर्धिः स्यात् ॥ अद्धि । अत्तात्⁵ । अदानि ॥ अदः सर्वेषाम् । ७।३।१०० ॥ अदः परस्या- पृक्तसार्वधातुकस्य अडागमः स्यात्सर्वमतेन ॥ आदत् । आत्ताम् । आदन् । आदः । आ- त्तम् । आत्त । आदम् । आद्ध्व । आद्म । अद्यात् । अद्याताम् । अद्युः । अद्यास्ताम् । अद्यासुः ॥ लुङ्सनोर्घस्ऌ । २ । ४ । ३७ ॥ अदो घस्ऌ स्यात् लुङि सनि च ॥ लृदि- त्त्वात्त्वङ् । अघसत् ॥ २ ॥ हन हिंसागत्योः । प्रणिहन्ति ॥ अनुदात्तोपदेशवन- तितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति । ६ । ४ । ३७ ॥ अनुनासिकेति १ अश्वयीदिति । नन्वत्र परस्मैपदसिज्निमित्तकत्वेन वृद्धेर्बहिरङ्गत्वात्, सिज्मात्रापेक्षत्वेनाऽन्तरङ्गे गुणे कृते इगन्तत्वाभावाद् वृद्धयप्राप्त्याऽयादेशे यान्तत्वादेव हलन्तलक्षणाया वृद्धेर्निषेधे सिद्धे किं “ह्यन्त” इत्यत्र णिचि ग्रहणेनेति चेन्न, सिचि वृद्धेर्येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽन्तरङ्गापवादत्वादिति संक्षेपः । येन नाप्राप्तिन्यायमूलक एव “न सिच्यन्तरङ्गमस्ति” इत्युद्घोषः ॥ इति भ्वादयः ॥ २ “ऋतेरीयङ्” इति । “ऋतेश्छंः” इत्येवं न्यासे ड्यप्रत्यये “अकृतसार्व-” इति दीर्घेण सिद्धे ईयङ्करणात् तान्तोऽयं धातुर्नत्विकारान्तः । “ऋतेश्छङ्” इत्येवं न्यासे छङ्प्रत्यये “आयनेय्-” इत्यादीयादेशेन सिद्धौ ईयङ्विधिः-“धातुविहितानामायन्नादयो न भवन्ति” इति ज्ञापयतीति दाक्षिणात्याः ॥ ३ इत्येके इति । “ऋतीयते स्याद् घृणयोः” इति कोशादर्थद्वयमपि । ‘घृणयोः’ इत्यस्य ‘जुगुप्साकरुणयोः’ इत्यर्थः ॥ ४ हुझल्भ्य इति । “हुझल्भ्यः परस्य निर्दिश्यमानस्य हेर्धिः स्यात्” इति सूत्रार्थः । तेन “रुद्धिहि” इत्यादौ न दोषः ॥ ५ अत्तादिति । धित्वात् परत्वात् तातङि स्थानि- वत्त्वेन पुनर्धित्वं तु न, “सकृद्गतौ” इति न्यायात् ॥ नचासम्भवद्रूपविरोधाभावात् कथं परत्वेन व्यवस्थेति वाच्यम्, युगपत्प्रवृत्तौ स्वस्वनिमित्तानन्तर्याभावरूपासम्भवसत्त्वात् । तादृशासम्भव एव च विप्रतिषेधशास्त्रप्रवृत्त्युप- योगी । स्थानिवत्त्वं तु कार्यप्रवृत्त्युत्तरं न प्रवृत्तिकाले इति युगपद्संभवः स्पष्ट एवेति दिक् ॥ इति शब्दरत्नकृत्॥