वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादणौ या क्रिया सैव चेण् ण्यन्तेनोच्येत अणौ यत्कर्म कारकं स चेण्णौ कर्ता स्यादनाध्याने ॥ ' णिचश्चेति सिद्धेऽकर्त्रभिप्रायार्थमिदम् । कर्त्रभिप्राये तु 'विभाषोपपदेति विकल्पे ' अणावकर्मकादिति परस्मैपदे च परत्वात्प्राप्ते पूर्वविप्रतिषेधेनेदमेवे- ष्यते ॥ कर्तृस्थभावकाः कर्तृस्थक्रियाश्चोदाहरणम् । तथा हि । पश्यन्ति भवं भक्ताः । चाक्षु- षज्ञानविषयं कुर्वन्तीत्यर्थः । प्रेरणांशत्यागे-पश्यति भवः । विषयो भवतीत्यर्थः । ततो हेतु- मण्णिच् । दर्शयन्ति भवं भक्ताः । पश्यन्तीत्यर्थः । पुनरर्थस्याविवक्षायां दर्शयते भवः । इह प्रथमतृतीययोस्स्थयोर्द्वितीयचतुर्थ्योश्च तुल्योऽर्थः । तत्र तृतीयकक्षायां न तङ् । क्रियासाम्येऽप्यणौ कर्मकारकस्य णौ कर्तृत्वाभावात् ॥ चतुर्थ्यां तु तङ् । द्वितीयामादाय क्रियासाम्यात् । प्रथमायां कर्मणो भवस्येह कर्तृत्वाच्च । एवमारोहयते हस्तीत्यप्युदाहरणम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । न्यग्भावयन्तीत्यर्थः । तत आरोहति हस्ती । न्यग्भवतीत्यर्थः । ततो णिच् । आरोहयन्ति । आरोहन्तीत्यर्थः । तत आरोहयते । न्यग्भवतीत्यर्थः ॥ यद्वा पश्यन्त्यारोहन्तीति प्रथमकक्षा प्राग्वत् । ततः कर्मण एव हेतुत्वारोपाण्णिच् । दर्शयति भवः । आरोहयति हस्ती । पश्यत आरोहतश्च प्रेरयतीत्यर्थः । ततो णिज्भ्यां तत्प्रकृतिभ्यां च उपा- त्तयोर्द्वयोरपि प्रेषणयोस्त्यागे । दर्शयते । आरोहयते । इत्युदाहरणम् ॥ अर्थः प्राग्वत् । अस्मिन् पक्षे द्वितीयकक्षायां न तङ् । समानक्रियत्वाभावान्णिजर्थस्याधिक्यात् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्मं कोकिलः । स्मरयति वनगुल्मः । उत्कण्ठापूर्वकस्मृतौ विषयो भवतीत्यर्थः ॥ भीस्म्योर्हेतुभये । १।३।६८॥ व्याख्यातम् ॥ गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ।१।३।६९॥ प्रतारणेऽर्थे ण्यन्ताभ्यामाभ्यां प्राग्वत् । माणवकं गर्धयते वञ्चयते वा । प्रलम्भने किम् । श्वानं गर्धयति । अभिकाङ्क्षामस्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्चयति । वर्जयतीर्थः ॥ लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ।१। ३। ७०॥ व्याख्यातम् ॥ मिथ्योपपदात्कृञो- ऽभ्यासे ।१।३।७१॥ णेरित्येव । पदं मिथ्या कारयते । स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयतीत्यर्थः । मिथ्योपपदात्किम् । पदं सुष्ठु कारयति ॥ अभ्यासे किम् ? सकृत्पदं मिथ्या कारयति ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२॥ यजते । सुनुते ॥ कर्त्रभिप्राये किम् । १ पूर्वविप्रतिषेधेनेति । अत्र च मानं दर्शयते राजेति भाष्योदाहरणम् ॥ २ “कर्मवत्क- र्मणा-” इत्यनेन गतार्थत्वशङ्कां निरस्यति-कर्तृस्थभावका इति । अपरिस्पन्दसाधनसाध्यो भावः । सपरिस्पन्दसाधनसाध्या क्रिया ॥ ३ पश्यन्तीत्यादिना निवृत्तप्रेषणप्रक्रियां व्युत्पाद्य अद्ध्यारोपितप्रेषणप्र- क्रियामाह-यद्वेति । हेतुत्वारोपादिति । अत्रापि सौकर्यविवक्षैव बीजम्, प्रेषणांशत्यागेन प्रेषणान्त- रारोपेणापि सौकर्यप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः ॥ ४ अर्थः प्राग्वदिति । उदाहरणभूतयोश्चरमक्क- क्षयोः पक्षद्वयेन प्रेषणांशभानाभावादिति भावः ॥ ५ आधिक्यादिति । अस्मिन् पक्षे “णौ चेत्सा क्रिया” इत्यनेनाधिक्यमात्रं व्यवच्छिद्यते नतु न्यूनत्वमपि, अन्यथा तृतीयकक्षायामपि न स्यात्, प्रकृत्युपात्तप्रेषणांशत्यागेन न्यूनताध्रौव्यादिति भावः । इति संक्षेपः ॥ ६ गृधिवञ्चोरिति । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाह्वानम् ॥ ७ लिय इति । सम्माननं पूजनम् । शालीनीकरणं न्यग्भावनम् ॥ ८ मिथ्योपपदादिति । अभ्यासः पुनःपुनःकरणमावृत्तिः ॥