वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ४२२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

प्रयाजाः । त्रयोऽनुयाजाः । यज्ञाङ्गे किम् ? प्रयागः । अनुयागः ॥ वश्चेर्गतौ ॥ ७ । ३ । ६३ ॥ कुत्वं न ॥ वञ्च्यम् ॥ गतौ किम् ? वङ्क्यं काष्ठम् । कुटिलीकृतमित्यर्थः ॥ ओक उचः के ।७।३।६४ ॥ उचेर्गुणकुत्वे निपात्येते के परे ॥ ओकः शकुन्तवृषलौ । इगुपधलक्षणः कः । घञा सिद्धेऽन्तोदात्तार्थमिदम् ॥ ण्य आवश्यके । ७ । ३ । ६५ ॥ कुत्वं न ॥ अवश्यपा- च्यम् ॥ यजयाचरुचप्रवचर्चश्च ।७।३।६६ ॥ ण्ये कुत्वं न ॥ याज्यम् । याच्यम् । रो- च्यम् । प्रवाच्यं ग्रन्थविशेषः । ऋच् । अर्च्यम् । ऋदुपधत्वेऽप्यत एव ज्ञापकात् ण्यत् ॥ त्यजेश्च* ॥ त्याज्यम् ॥ त्यजिपूज्योश्चेति काशिका ॥ तत्र पूजेर्ग्रहणं चिन्त्यम् ॥ भाष्यानु- क्तत्वात् । ण्यत्प्रकरणे त्यजेरुपसंख्यानमिति हि भाष्यम् ॥ वचोऽशब्दसंज्ञायाम् । ७ । ३ । ६७ ॥ वाच्यम् । शब्दाख्यायां तु वाक्यम् ॥ प्रयोज्यनियोज्यौ शक्यार्थे । ७ । ३ । ६८ ॥ प्रयोक्तुं शक्यः प्रयोज्यः । नियोक्तुं शक्यो नियोज्यो भृत्यः ॥ भोज्यं भक्ष्ये ।७।३।६९ ॥ भोग्यमन्यत् । ण्यत्प्रकरणे लपिदभिभ्यां चेति वक्तव्यम्* ॥ लाप्यम् । दभिर्धातुष्वपठितोऽपि वार्तिकबलात्स्वीकार्यः । दाभ्यः ॥ ओरावश्यके । ३ । १ । १२५॥ उवर्णान्ताद्धातोर्ण्यत्स्यादवश्यंभावे द्योत्ये । लाव्यम् । पाव्यम् ॥ आसुयुवपिद्रपित्रपि- चमश्च । ३ । १ । १२६ ॥ षुञ् । आसाव्यम् । यु मिश्रणे । याव्यम् । वाप्यम् । राप्यम् । त्राप्यम् । चाम्यम् ॥ आनाय्योऽनित्ये । ३ । १ । १२७॥ आङ्पूर्वान्नयतेर्ण्यदायादेशश्च निपात्येते ॥ दक्षिणाग्निविशेष एवेदम् । स हि गार्हपत्यादानीयतेऽनित्यश्च सततम्प्रज्वलनात् । आनेयोऽन्यो घटादिः । वैश्यकुलादेरानीतो दक्षिणाग्निश्च ॥ प्रणाय्योऽसंमतौ । ३ । १ । १२८ ॥ संमतिः प्रीतिविषयीभवनं कर्मव्यापारः । तथा भोगेष्वादरोऽपि संमतिः । प्रणा- य्यश्चोरः । प्रीत्यनर्ह इत्यर्थः । प्रणाय्योऽन्तेवासी । विरक्त इत्यर्थः । प्रणेयोऽन्यः ॥ पाय्य- सान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससामिधेनीषु । ३ । १ । १२९ । मीयते- ऽनेन पाय्यं मानम् । ण्यत् धात्वादेः पत्वं च । ‘आतो युगिति युक् ॥ सम्यङ् नीयते होमा- र्थमग्निं प्रतीति सान्नाय्यं हविर्विशेषः । ण्यदायादेशः समो दीर्घश्च निपात्यते ॥ निचियतेऽ- स्मिन्धान्यादिकं निकाय्यो निवासः । अधिकरणे ण्यत् आय् धात्वादेः कुत्वं च निपात्यते ॥ धीयँतेऽनया समिदिति धाय्या ऋक् ॥ क्रतौ कुण्डपाय्यसंचाय्यौ । ३ । १ । १३० ॥

---

१ चिन्त्यमिति । पूजेर्नित्यण्यन्तत्वेन तद्ग्रहे फलाभाव इति भावः । तदाह-भाष्येति । २ स्वीकार्य इति । तथा च प्रयुज्यते-“न तानशन्ति न दभाति तस्करः” इति । “विष्णुर्गोपा अदाभ्यः” इति च ॥ “पोरदुपधात्” इति यति प्राप्ते वचनम् ॥ ३ आनाय्य इति । आनीयते इत्यानाय्यः । दक्षिणाग्नितः संस्कृताग्नेर्नाम तदाह-दक्षिणाग्निविशेषेति ॥ गार्हपत्यादिति । गृहपतिना संयुक्तो गार्ह- पत्यः । “गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः” (४।४।९०) वैश्यकुलादेरिति । वित्तवद्वैश्यकुलादेरित्यर्थः । आदिना आभ्रपरिग्रहः ॥ ४ “सम्मतिः” इत्यत्र सम्पूर्वकमान्मन्धातोः प्रीतिभवनानुकूलव्यापारार्थकात् कर्मणि बाहुलकात् क्तिन् । भावे क्तिन्प्रत्ययेनैवेष्टसिद्धौ तावत्पर्यन्तानुसरणं व्यर्थमित्याशयेनाऽऽह-भोगेष्वा- दरोऽपीति । प्रणेयोऽन्य इति । घटादिरिति शेषः । अत्र कर्मणि यत् ॥ ५ धीयतेऽनयेति । पुष्यते इत्यर्थः । धाय्या ऋगिति । ‘स्त्रीत्वं दर्शयितुमविवक्षितत्वात् सन्ध्यभावः । सामिधेनीनां मध्ये ऋग्विशेषः । समिन्धामाग्नानी सामिधेनी । “समिधामाधाने षण्यण्” ञित्त्वाद् ङीष् । “हलस्तद्धितस्य” इति यलोपः ॥