वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

An exact line-by-line transcription of the text into pure Devanagari Markdown:

णिँत् ॥ सार्थः समूहः ॥ जॄवृञ्भ्यामूथन् ॥ जरूथं मांसम् । वरूथॊ रथगुप्तौ ना ॥ पातॄतुदिवाचिरिचिसिचिभ्यस्थक् ॥ पीथो रविनृतं पीथम् । तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपा- योपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतमिति विश्वः । तुत्थोऽग्निः । उक्थं सामभेदः । रिक्थम् । बाहुलकादृचेरपि-रिक्थमुक्थं धनं वसु । सिक्तम् ॥ अ॒र्ते- र्नि॑रि ॥ निर्ऋथं साम ॥ निशीथगोपीथावगथाः ॥ निशीथोऽर्धरात्रः रात्रिमात्रं च । गोपीथं तीर्थम् । अवगथः प्रातःस्नातः ॥ गश्छोदि ॥ उद्गीथः साम्नो भागविशेषः ॥ समीणः ॥ समिथो वह्निः संग्रामश्च ॥ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः ॥ तिजेर्लोपः । तिथोडनलः कामश्च । पृष्ठम् । गूथं विष्ठा । यूथं समूहः । प्रोथमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ॥ स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिदृपिवन्द्युन्दिभ्वितिवृत्र्यजिनीपदिमदिसुदिखि- दिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशीङ्ग्रसिसिधिशुभिभ्यो रक्॥ द्वात्रिं- शद्भ्यो रक् स्यात् ॥ वलि यलोपः । स्फारम् । न्यङ्कादित्वात्कुत्वम् । तक्रम् । वक्रम् । शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । सृप्रश्चन्द्रः । तृप्रः पुरोडाशः । दृप्रो बल- वान् । वन्द्रः पूजकः । उन्दी-उन्द्रो जलचरः । श्वित्रं कुष्ठम् । वृत्रो रिपौ घनौ ध्वान्ते शैले चक्रे च दानवे । अजेर्वी-वीरः । नीरम् । पद्रो ग्रामः । मद्रो हर्षः देशभे- दश्च । सुद्रा प्रत्ययकारिणी । खिद्रो रोगी दरिद्रश्च । छिद्रम् । भिद्रं वज्रम् । मन्द्रः । चन्द्रः । पचाद्यचि चन्दोऽपि । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः । शशी चन्दो हिमद्युतिः । दहो- ऽग्निः । दस्रः स्वर्वैद्यः । दस्रः समुद्रः स्वल्पं च । वसेः संप्रसारणे ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृ- शिसपृहिंसवनादीनाम् । ८।३।११० ॥ रेफपरस्य सकारस्य सृप्यादीनां सवनादीनां च मूर्धन्यो न स्यात् ॥ पूर्वपदादिति प्राप्तः प्रतिषिध्यत इति वृत्तिभूयोऽभिप्राया । तेन शासिव- सीति प्राप्तमपि न । उस्रो रश्मिः । उस्रा गौः । वाश्रो दिवसः । वाश्रं मन्दिरम् । शीरो- जगरः । ह्रस्रो मूर्खः । सिध्रः साधुः । शुभ्रम् ॥ मुसेरक् बाहुलकात् । मुस्रमश्रु ॥ चकि- रम्योरुच्चोपधायाः ॥ चुक्रमम्लद्रव्यम् । रुम्रोऽरुणः ॥ वौ कसेः ॥ विकुस्रश्चन्द्रः ॥ अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ आम्रम् । ताम्रम् ॥ निन्देर्नलोपश्च ॥ निद्रा ॥ अर्देर्दी- र्घश्च ॥ आर्द्रम् ॥ शुचेर्ह्रस्वश्च ॥ शुम्रः ॥ दुरीणो लोपश्च दुःखेनेयते प्राप्यते इति दूरम् ॥ कृतेश्छः क्रू च ॥ कृच्छ्रम् । क्रूरः ॥ रोदेर्णिद्वुकू च ॥ रोदयतीति रुद्रः ॥ बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः ॥ णिल्लुगित्थेव । वान्ति पर्णशुषो वातास्ततः पर्ण- मुचोऽपरे । ततः पर्णरुहो वान्ति ततो देवः प्रवर्षति ॥ जोरी च ॥ जीरोऽणुः । ज्यश्रे- त्येके ॥ सुसूधागृधिभ्यः क्रन् ॥ सुरः । सूरः । धीरः । गृध्रः ॥ शुसिचिमीनां दीर्घश्च ॥ शुः सौत्रः । शूरः । सीरम् । चीरम् । मीरः समुद्रः ॥ वाचिन्धेः ॥ वीध्रं विम- लम् ॥ वृधिवपिभ्यां रन् ॥ वर्ध्रं चर्म । वप्रः प्राकारः ॥ ऋजेन्द्राग्रवज्रविप्रकुब्रुख्रुब्र- १ कृतेश्छ इति । ऊकारादेशेनैव सिद्धे क्रू आदेशविधानं प्रक्रियालाघवार्थम् ॥ इति द्वितीयपादः ॥