वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

An exact line-by-line transcription of the text into pure Devanagari Markdown:

णिँत् ॥ सार्थः समूहः ॥ जॄवृञ्भ्यामूथन् ॥ जरूथं मांसम् । वरूथॊ रथगुप्तौ ना ॥ पातॄतुदिवाचिरिचिसिचिभ्यस्थक् ॥ पीथो रविनृतं पीथम् । तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपा- योपाध्यायमन्त्रिषु । अवतारर्षिजुष्टाम्भःस्त्रीरजःसु च विश्रुतमिति विश्वः । तुत्थोऽग्निः । उक्थं सामभेदः । रिक्थम् । बाहुलकादृचेरपि-रिक्थमुक्थं धनं वसु । सिक्तम् ॥ अ॒र्ते- र्नि॑रि ॥ निर्ऋथं साम ॥ निशीथगोपीथावगथाः ॥ निशीथोऽर्धरात्रः रात्रिमात्रं च । गोपीथं तीर्थम् । अवगथः प्रातःस्नातः ॥ गश्छोदि ॥ उद्गीथः साम्नो भागविशेषः ॥ समीणः ॥ समिथो वह्निः संग्रामश्च ॥ तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः ॥ तिजेर्लोपः । तिथोडनलः कामश्च । पृष्ठम् । गूथं विष्ठा । यूथं समूहः । प्रोथमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ॥ स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपिक्षुदिसृपितृपिदृपिवन्द्युन्दिभ्वितिवृत्र्यजिनीपदिमदिसुदिखि- दिच्छिदिभिदिमन्दिचन्दिदहिदसिदम्भिवसिवाशिशीङ्ग्रसिसिधिशुभिभ्यो रक्॥ द्वात्रिं- शद्भ्यो रक् स्यात् ॥ वलि यलोपः । स्फारम् । न्यङ्कादित्वात्कुत्वम् । तक्रम् । वक्रम् । शक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । सृप्रश्चन्द्रः । तृप्रः पुरोडाशः । दृप्रो बल- वान् । वन्द्रः पूजकः । उन्दी-उन्द्रो जलचरः । श्वित्रं कुष्ठम् । वृत्रो रिपौ घनौ ध्वान्ते शैले चक्रे च दानवे । अजेर्वी-वीरः । नीरम् । पद्रो ग्रामः । मद्रो हर्षः देशभे- दश्च । सुद्रा प्रत्ययकारिणी । खिद्रो रोगी दरिद्रश्च । छिद्रम् । भिद्रं वज्रम् । मन्द्रः । चन्द्रः । पचाद्यचि चन्दोऽपि । हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः । शशी चन्दो हिमद्युतिः । दहो- ऽग्निः । दस्रः स्वर्वैद्यः । दस्रः समुद्रः स्वल्पं च । वसेः संप्रसारणे ॥ न रपरसृपिसृजिस्पृ- शिसपृहिंसवनादीनाम् । ८।३।११० ॥ रेफपरस्य सकारस्य सृप्यादीनां सवनादीनां च मूर्धन्यो न स्यात् ॥ पूर्वपदादिति प्राप्तः प्रतिषिध्यत इति वृत्तिभूयोऽभिप्राया । तेन शासिव- सीति प्राप्तमपि न । उस्रो रश्मिः । उस्रा गौः । वाश्रो दिवसः । वाश्रं मन्दिरम् । शीरो- जगरः । ह्रस्रो मूर्खः । सिध्रः साधुः । शुभ्रम् ॥ मुसेरक् बाहुलकात् । मुस्रमश्रु ॥ चकि- रम्योरुच्चोपधायाः ॥ चुक्रमम्लद्रव्यम् । रुम्रोऽरुणः ॥ वौ कसेः ॥ विकुस्रश्चन्द्रः ॥ अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ आम्रम् । ताम्रम् ॥ निन्देर्नलोपश्च ॥ निद्रा ॥ अर्देर्दी- र्घश्च ॥ आर्द्रम् ॥ शुचेर्ह्रस्वश्च ॥ शुम्रः ॥ दुरीणो लोपश्च दुःखेनेयते प्राप्यते इति दूरम् ॥ कृतेश्छः क्रू च ॥ कृच्छ्रम् । क्रूरः ॥ रोदेर्णिद्वुकू च ॥ रोदयतीति रुद्रः ॥ बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दसोः ॥ णिल्लुगित्थेव । वान्ति पर्णशुषो वातास्ततः पर्ण- मुचोऽपरे । ततः पर्णरुहो वान्ति ततो देवः प्रवर्षति ॥ जोरी च ॥ जीरोऽणुः । ज्यश्रे- त्येके ॥ सुसूधागृधिभ्यः क्रन् ॥ सुरः । सूरः । धीरः । गृध्रः ॥ शुसिचिमीनां दीर्घश्च ॥ शुः सौत्रः । शूरः । सीरम् । चीरम् । मीरः समुद्रः ॥ वाचिन्धेः ॥ वीध्रं विम- लम् ॥ वृधिवपिभ्यां रन् ॥ वर्ध्रं चर्म । वप्रः प्राकारः ॥ ऋजेन्द्राग्रवज्रविप्रकुब्रुख्रुब्र- १ कृतेश्छ इति । ऊकारादेशेनैव सिद्धे क्रू आदेशविधानं प्रक्रियालाघवार्थम् ॥ इति द्वितीयपादः ॥

्) 4. वज्रो (from वज्) 5. विप्रः (from डुवप्) Wait! Where are these words in the sūtra? Wait! Look at the sūtra in L1: Wait, why does L1 say: "....खुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥" Wait, where are ऋज्र, इन्द्र, अग्र, वज्र, विप्र, कुत्र, चुत्र in the sutra?? THEY ARE IN THE SŪTRA! Wait, is L1 the continuation of a sūtra from the previous page (458)? AHA! Look at L1: The text at the top of L1 is: "...रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः ॥ रन्नन्ता ऊनविंशतिः ॥ निपातना-" Wait! Let's read the first few characters of L1 very carefully! The characters are: Look at the text: "[...]रखुरभद्रोग्रभेरभेलशुक्रशुक्लगौरवेरमालाः" Wait, how many words are there? "ऊनविंशतिः" means 19 words! Let's count:

1. ऋज्र
2. इन्द्र
3. अग्र
4. वज्र
5. विप्र
6. कु

' = 'द्बृ' or 'बृहन्'? Ah: पृषत् + बृहत् + महत् + जगत् = पृषद्वृहन्महज्जगत् or पृषद्बृहन्महज्जगत्! In the print: 'पृ' 'ष' 'द्' followed by 'बृ' or 'बृ' joined with 'द्': It is 'द्बृ' (द with ब below it and ृ)! Wait, look: 'पृषद्बृहन्महज्जगच्छतृवच्च'! Yes, पृषत् + बृहत् -> पृषद्बृहत्!

Line 18: पृषन्ति । बृहत् । महान् । गमेर्जगादेशः । जगत् ॥ संश्रुत्तृपद्नेहत् ॥ एते निपात्यन्ते ॥ Wait, look at "संश्रुत्तृपद्नेहत्": Is it "संश्रुत्तृपद्नेहत्" or "संश्वत्तृपद्नेहत्" or "संश्चत्तृपद्नेहत्"? Wait, look at line 19: "संचिनोतेः सुट् इकारलोपः । संश्रुत् कुहकः ।" Ah, संचिनोतेः -> सं + चि + सुट् + अति = सं + स् + च् + अति -> संश्चत्? WAIT! Look at line 19: "संचिनोतेः

(ध्मा) 5. म् (अम्) 6. श् (अश् -> श्या?) 7. अव् (-> वृ?) 8. तृ In the sutra: ...ध्माम्यश्यावृतृभ्योऽनिः! Look at the text: Line 7 ends with: ...ध्- or ...थ-? It looks like थ- or ध्- (let's check धृ then थ- or ध्-). But look at ध्: ध without top line. Here it has a loop: could be थ- or ध्-. And line 8 begins with: म्यश्यावृतृभ्योऽनिः ॥ Wait, let's look at the letters in line 8: First is म्य. Second is श्या (it is श्या, not म्यङ्या!). Wait, let's look at line 8: म्य then श्या then वृ then तृ then भ्यो then ऽनिः then ॥ ! Wait, is there any ङ? No! It's म्य then श्या then वृ then तृ! Let me look closely: म्य (letter 1) श्या (letter 2: loop with tail, connected to `

वन्धेर्ब्रधिवुधौ च ॥ ब्रध्नः । बुध्नः ॥" Line 5: "धापृवस्यज्यतिभ्यो नः ॥" Line 6: "लक्षेरट् च ॥" (Line 7) Line 9: "वनेरिरुवधायाः ॥" (वनेरिल्लोप उपधायाः / वनेरिरुपधायाः) Line 9: "सिवेट्टेर्यू च ॥" Line 10: "कृवृजॄसिद्रुपदद्विस्वपिभ्यो नित् ॥" (Line 10-11) Line 12: "घेट इच्च ॥" Line 13: "तृषिशुषिरसिभ्यः कित् ॥" Line 14: "सुञो दीर्घश्च ॥" Line 14: "रमेस्त च ॥" Line 14-15: "रास्त्रासास्त्रास्थूणावीणाः ॥" Line 16: "गादाभ्यामिष्णुच् ॥" Line 16-17: "कृत्यशूभ्यां क्स्नः ॥" Line 17: "तिजेर्दीर्घश्च ॥" Line 17: "श्लिषेरक्षोपधायाः ॥" Line 18: "यजिमनिगुन्धिदसिजनिभ्यो युच् ॥

स्तनिहृषिपुषिगदिमदिभ्यो णेरित्नुच् ॥ अयामन्तेति णेरयादेशः । स्तनयित्नुः । हर्षयित्नुः । पोषयित्नुः । गदयित्नुर्वावदूकः । मदयित्नुर्मदिरा ॥ कृहनिभ्यां क्त्नुः ॥ कृत्नुः शिल्पी । हत्नुर्व्याधिः शस्त्रं च ॥ गमेः सम्बञ्च ॥ जिगन्त्वः ॥ दाभाभ्यां नुः ॥ दानु- र्दाता । भानुः ॥ वचेर्गश्च ॥ वग्नुः ॥ धेट इच्च ॥ धयति सुतानिति धेनुः ॥ सुवः कित् ॥ सूनुः पुत्रेऽनुजे रवौ ॥ जहातर्डेन्तलोपश्च ॥ जहुः ॥ स्थाणुः ॥ स्थाणुः कीले स्थिरे हरे ॥ अजिवृरीभ्यो निच्च ॥ अजेर्वी । वेणुः । वर्णुर्नददेशभेदयोः । रेणु- र्द्वयोः स्त्रियां धूलिः ॥ विषेः किच्च ॥ विष्णुः ॥ कृदाधाराचिकलिभ्यः कः ॥ बाहुलकान् कस्येत्सञ्ज्ञा । कर्को धवलघोटकः । दाको दाता । धाकोऽनड्वानाधारश्च । राका पौर्णमासी । अर्कः । कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट्किट्टयोरपि ॥ सृवृभूशुषिमु- षिभ्यः कक् ॥ सृक उत्पलवातयोः । वृकः श्वापदकाकयोः । भूकं छिद्रम् । शुष्कः । मुष्कोऽण्डम् ॥ शुकवल्कोल्काः ॥ शुमेरन्त्यलोपः । शुकः । वल्कं वल्कलमस्त्रियाम् ॥ उष दाहे । पस्य लः । उल्का ॥ इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन् ॥ एके मुख्या- न्येकेवलाः । भेको मण्डूकमेषयोरिति विश्वमेदिन्यौ । काकः । पाकः शिशुः । शल्कं शकलम् । अत्कः पथिकः शरीरावयवश्च । मर्कः शरीरवायुः ॥ नौ हः ॥ जहातेः कन् स्यान्नौ ॥ निहाका गोधिका ॥ नौ सदेर्डिच्च ॥ निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले ॥ स्यमेरीट् च ॥ स्यमीको वल्मीकः वृक्षभेदश्च । इट् ह्रस्व इति केचित् । स्यमिकः ॥ अजियुधुनीभ्यो दीर्घश्च ॥ वीकः स्याद्वातपक्षिणोः । यूका । धूको वायुः । नीको वृक्षविशेषः ॥ हियो रश्च लो वा ॥ ह्रीका ह्लीका त्रपा मता ॥ शकेरुन्नोन्तोन्युनयः ॥ उन उन्त उन्ति उनि एते चत्वारः स्युः ॥ शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः ॥ भुवो झिच् ॥ भवन्तिर्वर्तमान- कालः । बाहुलकादवेश्च । अवन्तिः । वदेर्वदन्तिः । किंवदन्ती जनश्रुतिः ॥ कन्युच् क्षिपेश्च ॥ चाद्भुवः । क्षिपण्युर्वसन्त इत्युज्ज्वलदत्तः । भुवन्युः स्वामिसूर्ययोः ॥ अनुङ्- नदेश्च ॥ चात्क्षिपेः । नदनुर्मेघः । क्षिपणुर्वातः ॥ कृवृदारिभ्य उनन् ॥ करुणो वृक्ष- भेदः स्यात्करुणा च कृपा मता । वरुणः । दारुणम् ॥ त्रो रश्च लो वा ॥ तरुणस्तलुनो युवा ॥ क्षुधिपिशिमिथिभ्यः कित् ॥ क्षुधुनो म्लेच्छजातिः । पिशुनः । मिथुनम् ॥ फलेर्गुक् च ॥ फल्गुनः पार्थः । प्रज्ञाद्यण् । फाल्गुनः ॥ अशेलशश्च ॥ लशुनम् ॥ अर्जेर्णिलुक् च ॥ अर्जुनः ॥ तृणाख्यायां चित् ॥ चित्त्वादन्तोदात्तः । अर्जुनं तृणम् ॥ अतेश्च ॥ अरुणः ॥ अजियमिशीङ्भ्यश्च ॥ वयुनं देवमन्दिरम् । यमुना । शयुनोऽजगरः ॥ वृतृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः ॥ वर्षम् । तर्षः प्लवसमुद्रयोः । वत्सः । वत्सम् वक्षः । हंसः । कंसोऽस्त्री पानभाजनम् । कक्षं नक्षत्रम् ॥ प्लुषेरखोप- १ दाकेत्यादौ “केऽण” इति ह्रस्वो न “न कपि” इति साहचर्येण तद्धितस्यैव कस्य तत्र ग्रहणात् ॥ इति तृतीयपादः ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

( ४६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धायाः ॥ वृक्षः ॥ मनेर्दीर्घश्च ॥ मांसम् । अशेर्देवने ॥ अक्षः ॥ स्नुव्रश्चिकृत्य- षिभ्यः कित् ॥ स्नुषा । वृक्षः । ऋक्षमृदकम् । ऋक्षं नक्षत्रम् । ऋषेर्जातौ ॥ ऋक्षोऽद्रि- भेदे भल्लूके इति च ॥ उन्दिगुथिकुषिभ्यश्च ॥ उत्सः प्रस्स्रवणम् । गुत्सः स्तबकः । कुक्षौ जठरम् ॥ गृधिपप्योर्डैको च ॥ गृत्सः कामदेवः । पक्षः ॥ अशेः सरः ॥ अक्षरम् ॥ वसेश्च ॥ वत्सरः ॥ संपूर्वाच्चित् ॥ संवत्सरः ॥ कृधूमदिभ्यः कित् ॥ बाहु- लकान्न षत्वम् । क्रुसरः स्यात्तिलौदनन् । धूसरः । मत्सरः । मत्सरा मक्षिका ज्ञेया भम्वराली च सा मता ॥ पते रश्च लः ॥ पत्सलः पन्थाः ॥ तन्तृषिभ्यां क्सरन् ॥ त्सरः सूत्र- वेष्टने । ऋक्षर ऋत्विक् ॥ पीयुकणिभ्यां कालन् ह्रस्वः सम्प्रसारणं च ॥ पीयुः सौत्रः । पियालो वृक्षभेदः ॥ कुणालो देशभेदः ॥ कटिकुषिभ्यां काकुः ॥ कटाकुः पक्षी । कुषाकुरग्निः सूर्य्यश्च ॥ सर्तेर्दुक् च ॥ सृदाकुर्वातसरितोः ॥ वृतेर्वृद्धिश्च ॥ वार्त्ताकुः । बाहुलकादुकारस्य अत्वम् । वार्त्ताकम् ॥ प्रदेर्निंत्संप्रसारणम्लोपश्च ॥ पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे चित्रके च सरीसृपे ॥ सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः ॥ अ- न्युच् आगूच् अक्नुच् एते क्रमात्स्युः ॥ सरण्युर्मेववातयोः । यवागूः । वचक्नुर्विप्रवाग्मिनोः ॥ आनकः शीङ्भियः ॥ शयानकोऽजगरः । भयानकः ॥ आणको लृधूपिशिधा- ञ्भ्यः ॥ लवाणकं दात्रम् । यवाणको वातः । शिङ्घाणकः श्लेष्मा । पृषोदरादित्वात्पक्षे कलोपः । शिङ्घाणं नासिकामले । धाणको दीनारभागः ॥ उल्मुकदर्विहोमिनः ॥ उप दाहे । पस्य लः मुकप्रत्ययश्च ॥ उल्मुकं ज्वलदङ्गारम् । दृणातेर्विः । दुर्विः । जुहोतेर्मिनिः । होमी ॥ हियः कुक् रश्च लो वा ॥ ह्रीकुः । ह्रीकुलँज्जावान् ॥ हसिमृगृण्वार्त्तमिद- मिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ॥ दशभ्यस्तन् स्यात् ॥ तितुत्रेति नेट् । हस्तः । मर्तः । गर्तः । एतः कर्बुरः । वूर्तः । अन्तः । दन्तः । लोतः स्यादश्रुचिह्नयोः । पोतो बालवहित्रयोः । धूर्तः । बाहुलकात्तुसेर्दीर्घश्च । तूसंतं पापं धूलिजंटा च ॥ नञ्याप इट् च ॥ नापितः ॥ तनिमृद्भ्यां कित्च ॥ ततम् । मृतम् ॥ अक्षिवृसिभ्यः क्तः ॥ अक्तम् । वृतम् । सितन् ॥ दूत- निभ्यां दीर्घश्च ॥ दूतः । तातः ॥ जेर्मूद् चोदात्तः ॥ जीमूतः ॥ लोष्टपलितौ ॥ लुनातेः क्तः तस्य सुट् धातोगुणः । लोष्टम् । पलितम् ॥ हृश्याभ्यामितन् ॥ हरित- श्येतौ वर्णभेदौ ॥ रुहे रश्च लो वा ॥ रोहितो मृगमत्स्ययोः । लोहितं रक्तम् ॥ पिशेः किच्च ॥ पिशितं मांसम् ॥ श्रुदक्षिस्पृहिगृहिभ्य आय्यः ॥ श्रवाय्यो यज्ञपशुः । दक्षाय्यो गरुडो गृध्रश्च । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यो गृहस्वामी ॥ दिधिषाय्यः ॥ दधाते- द्वित्वमित्त्वं षुक् च ॥ मित्र इव यो दिधिषाय्योऽभूत् ॥ वृञ एण्यः ॥ वरेण्यः ॥ स्तुवः क्सेय्यश्छन्दसि ॥ स्तुषेय्यं पुरुवर्चसम् ॥ राजेरन्यः ॥ राजन्यो वह्निः ॥ शूर- म्योश्च ॥ शरण्यम् । रमण्यम् ॥ अतेर्निच्च ॥ अरण्यम् ॥ पर्जन्यः ॥ पृषु सेचने । षस्य जः । पर्जन्यः शक्रमैघयोः ॥ वदेरन्यः ॥ वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ॥ अमिनाक्षिय-

: Is it "वश्वथो" or "वञ्चथो"? In old Devanagari, 'ञ्च' has a vertical stroke and loop, while 'श्व' has the round head. Here, look at "वाश्वि" in L8: it is 'श्वि'! Wait, look at L10: "वश्वथो धूर्तः" - it has 'श्व'! Wait, let's re-examine L8: "शीङ्शापिरुगमिवाश्विजीविप्राणिभ्योऽथः ॥" Wait, is it "शापि" or "शपि"? In L8, look at "शा" - yes, there is an aa-matra: "शापि" (or is it 'शपि'? No, 'शापि' or 'शपि', wait, 'शपथः' is from शप्. But could it be शापि? No, look at: "श" has no aa-matra? Wait, compare "श" in "शीङ्" and "शा": "शीङ्" has 'श', then next is 'शा' - wait, is that an aa-matra or just 'श'? It looks like 'शा' or 'श'). Wait, look at the next word: "सप्तम्योऽथः स्यात् ॥" Count:

1. शीङ् -> शयथोऽजगरः
2. शप् -> शपथः
3. रु -> रवथः कोकिलः
4. गम्

( ४६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अर्त्तिकमिश्रमिचमिदेविवासिभ्यश्चित् ॥ षड्भ्योऽरश्चित् स्यात् ॥ अररं कपाटम् । क्रमरः कामुकः । अमरः । चमरः । देवरः । वासरः ॥ कुवः क्ररन् ॥ कुररः पक्षिभेदः ॥ अङ्घिमदिमन्दिभ्य आरन् ॥ अङ्गारः । मदारो वराहः । मन्दारः ॥ गडेः कड च ॥ कडारः ॥ शृङ्गारभृङ्गारौ ॥ शॄभृञ्भ्यामारन्गुक् ह्रस्वश्च ॥ शृङ्गारो रसः । भृङ्गारः कनकालुका ॥ कञ्जिमृजिभ्यां चित् ॥ कञ्जिः सौत्रो धातुः । कञ्जारो मयूरः मार्जारः ॥ कमेः किदुच्चोपधायाः ॥ चिदित्यनुवृत्तेरन्तोदात्तः ॥ कुमारः ॥ तुषारादयश्च ॥ तुषारः । कासारः । सहार आम्रभेदः ॥ दीङो नुट् च ॥ दीनारः सुवर्णाभरणम् ॥ सृतेरपः षुक् च ॥ सर्षपः ॥ उषिकुटिदलिकचिखजिभ्यः कपन् ॥ उषपो वह्नि- सूर्ययोः । कुटपो मानभाण्डम् । दलपः प्रहरणम् । कचपं शाकपत्रम् । खजपं घृतम् । ऋणेः संप्रसारणं च ॥ कुणपम् ॥ कपश्चाक्ववर्णणस्य ॥ स्वरे भेदः ॥ विटपपिष्टप- विशिपोलपाः ॥ चत्वारोऽमी कपन्प्रत्ययान्ताः ॥ विट शब्दे । विटपः । विशतेरादेः पः । प्रत्ययस्य तुट् । षत्वम् । पिष्टपं भुवनम् । विशतेः प्रत्ययादेरित्त्वम् । विशिपं मन्दिरम् । वलतेः संप्रसारणम् । उलपं कोमलं तृणम् ॥ वृतेस्तिकन् ॥ वर्तिका ॥ कृतिमृदिलितिभ्यः कित् ॥ कृत्तिका । मृत्तिका मृत्तिः । लत्तिका गोधा ॥ इष्यशिभ्यां तकन् ॥ इष्टका । अष्टका ॥ इणस्तशनूतशशुनौ ॥ एतशो ब्राह्मणः । स एव एतशाः ॥ वीप- तिभ्यां तनन् ॥ वी गत्यादौ । वेतनम् । पत्तनम् ॥ दृदलिभ्यां भः ॥ दर्भः । दलभः स्यादृषिचक्रयोः ॥ अर्त्तिगृभ्यां भन् ॥ अर्मः । गर्भः ॥ इणः कित् ॥ इमः ॥ असिसञ्जिभ्यां किथन् ॥ अस्थि । सक्थि ॥ प्लुषिकुषिशुषिभ्यः क्सिः ॥ प्लुक्षि- र्वह्निः । कुक्षिः । शुक्षिर्वातः ॥ अशोर्नित् ॥ अक्षि ॥ इषेः क्सुः ॥ इक्षुः ॥ अवि- तॄस्तृतन्त्रिभ्यः ईः ॥ अवीनारी रजस्वला । तरीर्नौः । स्तरीर्धूमः । तन्त्रीर्वीणादेर्गुणः ॥ प्यापोः किद्वे च ॥ ययीरश्वः । पपीः स्यात्सोमसूर्ययोः ॥ लक्षेर्मुद् च ॥ लक्ष्मीः ॥ ॥ इत्युणादिषु तृतीयः पादः ॥ अथोणादिषु चतुर्थः पादः । वातप्रमीः ॥ वातशब्दे उपपदे प्रपूर्वान्माधातोरीप्रत्ययः स च कित् ॥ वातप्रमीः । अयं स्त्रीपुंसयोः ॥ ऋतन्यञ्जिवन्यञ्ज्यर्पिमद्यत्यङ्गिकुयुक्शिभ्यः कत्निच्यतुजलजि- ष्ठुजिष्ठजिसन्स्यनिथिनुल्यसासानुकः ॥ द्वादशभ्यः क्रमात्स्युः ॥ अर्तेः कत्निच् यण् । बद्धमुष्टिः करो रत्निः सोऽरत्निः प्रसृताङ्गुलिः । तनोतेर्यतुच् । तन्यतुर्वायुः रात्रिश्च । अञ्जेरलच् अञ्जलिः । वनेरिष्ठुच् । वनिष्ठुः स्थविरान्त्रम् । अञ्जेरिष्ठच् । अञ्जिष्ठो भानुः । अर्पयतेरिसन् । अर्पिसोऽप्रमांसम् । मदेः स्यन् । मत्स्यः । अतेरिथिन् । अतिथिः । अङ्गेर्नुलिः । अङ्गुलिः । कौतेरसः । कवसः । अच इत्येके । कवचम् । यौते-

कृदन्तोणादिप्रकरणम् । (४६७) रासः । यवासो दुरालभा । कृशेरानुक् । कृशानुः ॥ श्रः करन् ॥ उत्तरसूत्रे किद्ग्रहणा- दिह ककारस्य नेत्त्वम् ॥ शर्करा ॥ पुषः कित् ॥ पुष्करम् ॥ कलश्च ॥ पुष्कलम् ॥ गमेरिनिः ॥ गमिष्यतीति गमी ॥ आङि णित् ॥ आगामी ॥ भुवश्च ॥ भावी ॥ प्रे स्थः ॥ प्रस्थायी ॥ परमे कित् ॥ परमेष्ठी ॥ मन्थः ॥ मन्थतेरिनिः कित्स्यात् ॥ कित्त्वान्नकारलोपः । मन्थीः । मन्थानौ । मन्थानः ॥ पतस्थ च ॥ पन्थाः । पन्थानौ ॥ खजेराकः ॥ खजाकः पक्षी ॥ बलाकादयश्च ॥ बलाका । शलाका । पताका ॥ पिना- कादयश्च ॥ पातेरिस्त्वं नुम् च ॥ क्लीबपुंसोः पिनाकः स्याच्छूलशङ्करधन्वनोः । तड आघाते । तडाकः ॥ कषिदृषिभ्यामीकन् ॥ कषीका पक्षिजातिः । दृषी

पतिः ॥ शकेर्ऋतिन् ॥ शकृत् ॥ अमेतिः ॥ अमतिः Wait, between शकृत् ॥ and अमतिः: Is it "अमेरतिः ॥" or "अमेतिः ॥"? Let's zoom in on that sutra: अ + म + े + र् + अ + त + ि + ः? Look closely at line 16: "शकृत् ॥ अमे" then look at the character after अमे: Is it 'र्ऋतिन्'? No, it is 'रतिः'! Wait, look: 'र' then 'ति' then 'ः'! Yes, "अमेरतिः ॥" Wait, why did I think अमेतिः earlier? Because 'र' is slightly close to 'मे': "अमे" then "र" then "तिः" = "अमेरतिः ॥". Wait, look at line 16 again: "विना ॥ पातेर्डतिः ॥ पतिः ॥ शकेर्ऋतिन् ॥ शकृत् ॥ अमेरतिः ॥ अमतिः" Yes, absolutely "अमेरतिः ॥"!

Line 17: कालः ॥ वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ॥ वहतिः पवनः । वसतिर्गृहयामिन्योः । अरतिः क्रोधः ॥

• "कालः ॥"
• "वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ॥"
• "वहतिः पवनः ।"

अररू । अररवः ॥ कुठः किच्च ॥ कुटरुर्वस्त्रगृहम् । कित्त्वप्रयोजनं चिन्त्यम् ॥ शका- दिभ्योऽटन् ॥ शकटोऽस्त्रियाम् । ककिर्गत्यर्थः । कङ्कटः सन्नाहः । देवटः शिल्पी । क- रट इत्यादि ॥ कृकदिकडिकटिभ्योऽम्बच् ॥ करम्वं व्यामिश्रम् । कदिकडी सौत्रौ । कदम्बो वृक्षभेदः । कडम्बोऽग्रभागः । कटम्बो वादित्रम् ॥ कदेर्णिद्वाक्षिणि ॥ कादम्बः कलहंसः ॥ कलिकर्योरमः ॥ कलमः । कर्दमः ॥ कुणिपुल्योः किन्दच् ॥ कुण शब्दोपकरणयोः । कुणिन्दः शब्दः । पुलिन्दो जातिविशेषः ॥ कुपेर्वा वश्च ॥ कुपिन्दकु- विन्दौ तन्तुवाये ॥ नौ षञेर्वथिन् ॥ निषङ्गीथरालिङ्गकः ॥ उदधंतश्चित् ॥ उदधिः समुद्रः ॥ सर्तेर्णिच्च ॥ सारथिः ॥ खर्जिपिञ्जादिभ्य ऊरोलचौ ॥ खर्जूरः । क- पूर्वः । वल्दूरं शु

(d) joined to bhra: "द्भ्रमिः ॥"! बाहुलकाद्भ्रमिः! Because with samprasāraṇa: bhṛmiḥ. बाहुलकात् (no samprasāraṇa): bhramiḥ! "बाहुलकाद्भ्रमिः ॥" Line 17 end: "बाहुलका-" Line 18 start: "द्भ्रमिः ॥" Brilliant!

Now let's check the sutra in line 18: "क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ॥ क्रिमिः । सम्प्रसारणानुवृत्तेः कृमिरपि ।" Roots: क्रम्, तम्, शम् (शति?), स्तम्भ् (स्तम्भाम्?). Wait, look at the sutra: "क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ॥" Wait, 'शति' or 'शमि'? Look at line 18: "क्र मि त मि श ति स्त म्भा म त" Wait, is it "शमि"? Look at the letter: it has 'श' then 'ति' or 'मि'? Wait, in "क्रमितमिशमीस्तम्भां"? Look at the image: "क्र मि त मि श ति" - wait, look at 'त' vs 'म': in 'तमिशति', the second is clearly 'त'? No, look at line 18: "क्र मि त मि श म्भि"? Let's

Here is the complete line-by-line transcription of the page:

डिँच्च ॥ विः पक्षी । स्त्रियां वीत्यपि ॥ प्रे हरतेः कूपे ॥ प्रहिः कूपः ॥ नौ व्यो यलोपः पूर्वस्य च दीर्घः ॥ व्येञ् इन् स्याद् यलोपश्च नेर्दीर्घः ॥ नीविः । नीर्वी । वस्त्रग्रन्थौ मूलधने च ॥ समाने ख्यः स चोदात्तः ॥ समानशब्दे उपपदे ख्या इत्य- स्मादिण् स्यात्स च डित् यलोपश्च । समानस्य तूदात्तः स इत्यादेशश्च ॥ समानं ख्यायते जनैरिति सखा ॥ आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश्च ॥ इण् स्यात्स च डित् आङो ह्रस्वश्च ॥ स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः । सर्पे वृत्रासुरेऽप्यहिः ॥ अच इः ॥ रविः । पविः । तरिः । कविः । अरिः । अलिः ॥ खनिकष्यज्यसिवसिवनिसनिध्वनिग्रन्थिचलिभ्यश्च ॥ खनिः । कषिर्हिंस्रः । अजिः । असिः । वसिर्वस्त्रम् । वनिरग्निः । सनिर्भक्तिर्दानं च ।

च" !! Wait, in 4.225, is it "अदेर्नुधौ च"? Yes! अद् + असुन्, नुम् आगम, and ध आदेश! Wait, ध is substituted for what? For द्! "अदेर्नुधौ च" means: अदेः नुम् स्यात् धश्चान्तादेशः! Now look at what is printed in this book: Does it say अदेर्नुधौ च or has a misprint? Look at the characters: अ (a) दे (de) र्नु (rnu) then: र्धौ (rdhau)? Wait, there is a letter between र्नु and धौ? Wait! Look at the letter: It is 'र्धौ'! Just 'र्धौ'! Wait, why does it look wide? Because 'र्धौ' has: repha on top, au-matra (two slanting strokes on top + a vertical line on right), and the letter 'ध'. Wait, before 'धौ', there is NO other letter! It's just: अ - दे - र्नु - र्धौ - च ! Wait, look at: 'र्नु' then 'र्धौ'? Wait, look at the top of 'नु': does 'नु' have a repha? Wait! The repha is on 'म'? No, that's not 'नु'! Look at the letter

नभः ॥ इण आगोऽपराधे च ॥ आगः पापापराधयोः ॥ अमेर्डुक्च ॥ अंहः ॥ रमेश्च ॥ रंहः ॥ देशे ह च ॥ रमन्तेऽस्मिन् रहः ॥ अञ्च्यञ्जिभ्युजिभृजिभ्यः कुश्च ॥ एभ्योऽसुन् कवर्गश्चान्तादेशः ॥ अङ्कश्चिह्नशरीरयोः । अङ्गः पक्षी । योगः समाधिः । भर्गस्तेजः ॥ भूरञ्जिभ्यां कित् ॥ भुवः । रजः ॥ वसेर्णिन् ॥ वान्तो वस्त्रम् ॥ चन्देरादेश्च छः ॥ छन्दः ॥ पचिवचिभ्यां सुट् च ॥ पक्षसी तु स्मृतौ पक्षौ । वक्षो हृदयम् ॥ वडिहाधाञ्भ्यश्छन्दसि ॥ वक्षाः अनड्वान् । हासाश्चन्द्रः । धात्राः पर्वत इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु णिदित्यनुवर्तते न तु सुट् । तेन वहेरुपधावृद्धिः । इतरयो- रातो युगिति युक् । शोणा धृष्णू नृवाहसा । श्रोता हवं गृणतः स्तोमवाहाः । विश्वो वि- हायाः । वाजम्भरो विहायाः । देवो नयः पृथिवीं विश्वाधायाः । अधारयत् पृथिवीं विश्व- धायसम् । घर्णसिं भूरिधायसमित्यादि ॥ इण आसिः ॥ अयाः वह्निः । स्वरादिपाठादव्य- यत्वम् ॥ मिथुनोऽसिः ॥ पूर्ववच्च सर्वम् ॥ उपसर्गविशिष्टो धातुर्मिथुनं तत्रासुनोऽप- वादोऽसिः स्वरार्थः ॥ नञि हन एह च ॥ अनेहाः । अनेहसौ ॥ विधाञो वेध च ॥ विदधातीति वेधाः ॥ नुवो धुद् च ॥ नोधाः ॥ गतिकारकोपपदयोः पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वं च ॥ असिः स्यात् ॥ सुतपाः । जातवेदाः । गतिकारकोपपदात् कृदि- त्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे सति शेषस्यानुदात्तत्वे प्राप्ते तदपवादार्थमिदम् ॥ चन्द्रे मो डित् ॥ चन्द्रोपपदान्माडोऽसिः स्यात्स च डित् ॥ चन्द्रमाः ॥ वयसि धाञः ॥ वयोधास्तरुणः ॥ पयसि च ॥ पयोधाः समुद्रो मेघश्च ॥ पुरसि च ॥ पुरोधाः ॥ पुरूरवाः ॥ पुरुश- ब्दस्य दीर्घो रौतेरसिंश्च निपात्यते ॥ चक्षेर्बहुलं शिच्च ॥ नृचक्षाः ॥ उषः कित् ॥ उषः ॥ दमेरुनसिः ॥ सप्तार्चिर्दमूनाः ॥ अङ्गेतेरसिंरुडागमश्च ॥ अङ्गिराः ॥ सर्त्तेरपूर्वादासः ॥ अप्सराः ॥ प्रायेणायं भूम्नि । अप्सरसः ॥ विदिभृजिभ्यां विश्वे ॥ विश्ववेदाः । विश्वमोजाः ॥ वशेः कनासिः ॥ संप्रसारणम् । उशनाः ॥ ॥ इत्युणादिषु चतुर्थः पादः ॥ अथोणादिषु पञ्चमः पादः । अदि भुवो डुतच् ॥ अद्भुतम् ॥ गुधेरूमः ॥ गोधूमः ॥ मसेरूरन् ॥ मसूरः । प्रथमे पादे असेरूरन्मसेश्चेत्यत्र व्याख्यातः ॥ स्थः किच्च ॥ स्थूरो मनुष्यः ॥ पाते- रतिः ॥ पातिः स्वामी । संपातिः पक्षिराजः ॥ वातोर्निँत् ॥ वातिरादित्यसोमयोः ॥ अर्तैश्च ॥ अरतिरुद्वेगः ॥ तृहेः क्तो हलोपश्च ॥ तृणम् ॥ वृञ्लुटितनिताडिभ्य उलच् तण्डश्च ॥ व्रियन्ते लुट्यन्ते तन्यन्ते ताड्यन्त इति वा तण्डुलाः ॥ दंसेष्टट्नौ न आ च ॥ दासः सेवकशूद्रयोः ॥ दंशेश्च ॥ दाशो धीवरः ॥ उदि चेदँसिः ॥ स्वरादिपाठादव्ययत्वम् ॥ उच्चैः ॥ ना दीर्घश्च ॥ नीचैः ॥ सौ रमेः क्तो दमे पूर्व-

( ४७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पदस्य च दीर्घः॥ रमेः सुपूर्वाद्देमे वाच्ये क्तः स्यात्॥ कित्त्वादनुनासिकलोपः। सूरतः उपशान्तो दयालुश्च॥ पूञो षण्णुक् ह्रस्वश्च॥ यत्प्रत्ययः॥ पुण्यम्॥ संसेः शिः कुट् किञ्च॥ संसतेः शिरादेशः यत्प्रत्ययः कित्तस्य कुडागमश्च॥ शिक्यम्॥ अर्तेः क्युरुच्च॥ उरणो मेषः॥ हिंसेरीरन्नीरचौ॥ हिंसीरो व्याघ्रदुष्टयोः॥ उदि दृणा- तेरजलौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च॥ उदरम्॥ डित् खनेर्मुद् स चोदात्तः॥ अच् अल् च डित्स्याद्धातोर्मुद् स चोदात्तः॥ मुखम्॥ अमेः सन्॥ अंसः॥ मुहेः खो मूर्च्च॥ मूर्खः॥ नहेर्हलोपश्च॥ नखः॥ शीङो ह्रस्वश्च॥ शिखा॥ माङ ऊखो मयू च॥ मयूखः॥ कलिगलिभ्यां फगस्योच्च॥ कुल्फः शरीरावयवो रोगश्च। गुल्फः पादग्रन्थिः॥ स्पशेः श्वण्शुनौ पृ च॥ श्वण्शुनौ प्रत्ययौ पृ इत्यादेशः॥ पार्श्वोऽस्त्री कक्षयोरधः। पर्शुरायुधम्॥ इमनि श्श्रपतेर्डुन्॥ श्मनुशब्दो मुखवाची॥ मुखमाश्रयति इति श्मश्रु॥ अश्वादयश्च॥ अश्रु नयनजलम्॥ जनेष्टन् लोपश्च॥ जटा॥ अच् तस्य जङ्गा च॥ तस्य जनेः जङ्घादेशः स्यादच्॥ जङ्घा॥ हन्तेः शरी- रावयवे द्वे च॥ जवनम्। पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः॥ क्लेशेरन् लो लोपश्च॥ लकारस्य लोपः॥ केशः॥ फलेरितजादेश्च पः॥ पलितम्॥ कृञा- दिभ्यः संज्ञायां वुनू॥ करकः। करका। कटकः। नरकम्। नरकः। नरको नारकोऽपि चेति द्विरूपकोशः। सरकं गमनम्। कोरकः कोरकं च॥ चीकयतेराद्यन्तविपर्ययश्च॥ कीचको वंशभेदः॥ पचिमच्योरिचोपधायाः॥ पेचकः। मेचकः॥ जनेररष्ट च॥ जठरम्॥ वचिमनिभ्यां चिच्च॥ वठरो मूर्खः। मठरो मुनिशौण्डयोः। बिदा- दित्वान्माठरः। गर्गादित्वान्माठर्यः॥ ऊर्जि दृणातेरलचौ पूर्वपदान्त्यलोपश्च॥ ऊर्द्दरः शूररक्षसोः॥ कृदरादयश्च॥ कुदरः कुसूलः। मृदरं विलसत्। सूदरः सर्पः॥ हन्तेर्युन्नाद्यन्तयोर्घत्वत्वत्वे॥ घातनो मारकः॥ क्रमिगमिभ्यान्तुन् वृ- द्विश्च॥ क्रान्तुः पक्षी। गान्तुः पथिकः। क्षान्तुर्मशकः॥ हर्यतेः कन्यन् हिरच्॥ कन्यन् प्रत्ययः॥ हिरण्यम्॥ कृञः पासः॥ कर्पासः। बिल्वादित्वात्कार्पासं वस्त्रम्॥ जनेस्तु रश्च॥ जर्तुर्हस्ती योनिश्च॥ ऊर्णोतेर्डः॥ ऊर्णा॥ दधातेर्यत् वुट् च॥ धान्यम्॥ जीर्यतेः क्रिन् रश्च वः॥ जिव्रिः स्यात्कल्पक्षिणोः। बाहुलकाद्धलि चेति दीर्घो न॥ मव्यतेर्यलोपो मश्चापतुडालः॥ मव्यतेरालप्रत्ययः स्यात्तस्यापतुडागमो धातोर्यलोपो मकारश्चान्त्यस्य॥ समापतालों विषये॥ ऋजेः कीकन्॥ ऋजीक इन्द्रो धूमश्च॥ तनोतेर्डउः सन्वच्च॥ तितउः पुंसि क्लीवे च॥ अर्भकपृथुकपाका वयसि॥ ऋधु वृद्धौ। अतो वुन्। भकारश्चान्तादेशः। प्रथः कुकन्संप्रसारणं च पिबतेः कन्॥ अवद्यावमाधमार्बरफाः॥ कुत्सिते वदेर्नेति यत्। अवद्यम्। अवतेरमः। १ शीङो ह्रस्वश्चेति। ह्रस्वविधानसामर्थ्याद् गुणाभावः॥ इति पञ्चमः पादः॥

कन् स्यात् उपधाया ईत्त्वं टस्य लोपो नामागमश्च ॥ कीनाशो Wait, look atक्रिशेःvsकृशेःin line 4: In line 4, it is printedक्रिशेःorकृशेः? It has a कwith्andर? Wait, क्रिशेः? Yes, it looks like क्रिशेः(misprint in original for कृशेः). We should transcribe faithfully what is printed:क्रिशेःorकृशेः? Wait, let's zoom in: it's क्रिशेः! Notice the slant stroke क्रwithि(short i). Yes,क्रिशेः कन् स्यात्. Wait, what about टस्य लोपोorतस्य लोपो? Look at: उपधाया ईत्त्वंthenटस्य लोपोorतस्य लोपो? Wait, the sutra has: कन् लोपश्च लो नाम् च? Wait, look at the sutra: कृशेरीच्चोपधायाः कन् लो- पश्च लो नाम् च ॥-> Wait,लोपश्च लो नाम् च? Wait, लोपश्च रो नाम् च? Look at line 4: पश्च लो नाम् च

( ४७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वासरूपन्यायेन तृजादयो न । पुनर्बुल्क्तेः ॥ समानकर्तृकेषु तुमुन् । ३ । ३ । १५८ ॥ अक्रियार्थोपपदार्थमेतत् । इच्छार्थेष्वेककर्तृकेषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ इच्छति भोक्तुम् । वष्टि वाञ्छति वा ॥ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहाहार्थास्त्यर्थेषु तुमुन् । ३ । ४ । ६५ ॥ एषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ शक्नोति भोक्तुम् । एवं धृष्णोतीत्यादौ । अर्थ- ग्रहणमस्तिनैव संबध्यते । अनन्तरत्वात् । अस्ति भवति विद्यते वा भोक्तुम् ॥ पर्याप्ति- वचनेष्वलमर्थेषु । ३ । ४ । ६६ ॥ पर्याप्तिः पूर्णता तद्वाचिषु सामर्थ्यवचनेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ पर्याप्तो भोक्तुं प्रवीणः कुशलः पटुरित्यादि । पर्याप्तिवचनेषु किम् ? अलं भुक्त्वा । अलमर्थेषु किम् ? पर्यात्तं भुङ्क्ते । प्रभूततेह गम्यते न तु भोक्तुः सामर्थ्यम् ॥ कालसमय वेलासु तुमुन् । ३ । ३ । १६७ ॥ पर्यायोपादानमर्थोपलक्षणार्थम् । कालार्थेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ कालः समयो वेला अनेहा वा भोक्तुम् । प्रैषादिग्रहणमिहानुवर्तते । तेनेह न- भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ भाववचनाश्च । ३ । ३ । ११ ॥ भाव इत्यधिकृत्य वक्ष्य- माणा घञादयः क्रियार्थायां क्रियायां भविष्यति स्युः ॥ यागाय याति ॥ अण् कर्मणि च । ३।३।१२॥ कर्मण्युपपदे क्रियार्थायां क्रियायां चाण् स्यात् ॥ ण्वुलोऽपवादः । काण्डलावो व्रजति । परत्वादयं कादीन् बाधते । कम्बलदायो व्रजति ॥ पद्‌रुजविशस्पृशो घञ् । ३ । ३ । १६ ॥ भविष्यतीति निवृत्तम् ॥ पद्यतेऽसौ पादः । रुजतीति रोगः । विशतीति वेशः । स्पृशतीति स्पर्शः ॥ सृ स्थिरे । ३।३। १७ ॥ सृ इति लुप्तविभक्तिकम् । सर्तेः स्थिरे कर्तरि घञ् स्यात् ॥ सरति कालान्तरमिति सारः ॥ व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् * ॥ अतिसारो १ तुमुनः प्रसङ्गात् तुमन्विधायकसूत्रान्तरमुपन्यस्यति-समानकर्तृकेष्विति । "इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ" इत्यतः "इच्छार्थेषु" इत्यनुवर्तते ॥ २ शकधृषेति । अयमप्यक्रियार्थोपपदार्थ एवारब्धो योगः ॥ अन- न्तरत्वादिति । "अस्ति" इत्यस्य धिसंज्ञकत्वेनैतस्य पूर्वनिपाते कर्तव्ये तदकरणमूलकव्याख्यानादिति भावः ॥ ३ भाववचनाश्चेति । "भविष्यति" इति, "क्रियार्थायां क्रियायाम्" इति चानुवर्तते । वक्ष्यमाणानां प्रत्ययानां घञादीनां विशेषविहितेन तुमुना बाधाभावाय सूत्रमिदम् । नच वासरूपविधिना घञादयोऽपि भवि- ष्यन्तीति किं सूत्रेणेति वाच्यम्, पूर्वसूत्रघटकण्वुलग्रहणेन "क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे वासरूपन्यायेन तृजा- दयो न" इत्युक्तत्वेन घञपि न स्यादित्याशयात् । न चायं तुमुन् यद्यपि भावे विधीयते तथापि घञ्वाच्यो भावः सत्त्वभूतोऽयं त्वसत्त्वभूत इति कथमेनेन घञो बाधस्य प्रसक्तिरिति वाच्यम्, तादृशविशेषस्य स्फुट- प्रतिपत्त्यर्थमेवास्य सूत्रस्य करणात् । वा भाववचना इत्यत्र बाहुलकात् कर्मणि ल्युट् ॥ ४ अण् कर्मणि चेति । अनेन सूत्रेण विहितोऽण् कर्तरि भवति, "कर्तरि कृत्" इति सूत्रात्, एवञ्च क्रियार्थायां क्रियायां विशेषविहितो ण्वुल् प्रत्ययोऽणो बाधकः स्यादित्यारंभः । नच वासरूपन्यायेन निर्वाहः पुनर्बुल्विधानेनैत- द्विषये न्यायाप्रवृत्तेः । ण्वुलोऽपवाद इति । प्रतिप्रसवविधिरयम् ॥ ५ नन्वेवं "कम्बलदायः" इत्या- दावण् न स्यादनेन सूत्रेण ण्वुला प्राप्तबाधस्य प्रतिप्रसवेऽपि केन बाधस्य दुर्वारत्वादत आह-परत्वादिति । आतोऽनुपसर्ग्यस्य पुनर्बुल्विधायकत्वेनाऽण उत्कृष्टत्वात् कस्यापि बाध इत्यर्थः । वचनसामर्थ्यादानुवृत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् । ल० श० शे० ॥ ६ स्पृशतीति स्पर्श इति । रोगविशेषस्य संज्ञेयम् ॥ ७ सरति काला- न्तरमिति । सारांशस्य दृढत्वाच्चिरकालं स्थितिर्भवति ॥ ८ व्याधिमत्स्येति । अस्थिरार्थम् ॥

: अवोदैधौद्मप्रथहिमश्रथाः? No, let's search Ashtadhyayi 6.4.29: "अवोदैधौद्मप्रथहिमश्रथाः" - wait! Some editions of Ashtadhyayi have: अवोदैधौद्मस्रथहिमश्रथाः or अवोदैधौद्मप्रश्रथहिमश्रथाः? Wait! In some editions: अवोदैधौद्मस्रथहिमश्रथाः (avodaidhaudmasrathahimaśrathāḥ)! Wait, look at footnote 21/22: अन्येति । प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः । (Wait, in line 9 it says: अन्येर्नलोपो वृद्धयभावश्च ॥ and in footnote it says अन्येति । प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः ।). Wait, why does the footnote say प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः? Because the vritti explains: 'अन्ये' = श्रन्थेश्छन्दसि (or whatever), i.e., प्र-पूर्वक and हिम-पूर्वक! Wait, if the footnote says प्रहिमान्यतरपूर्वस्य, that means the text had प्र! Wait, look at the letter in line 8 again: Is it स्रथ or प्रथ? Look at 'स'