वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ४७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वासरूपन्यायेन तृजादयो न । पुनर्बुल्क्तेः ॥ समानकर्तृकेषु तुमुन् । ३ । ३ । १५८ ॥ अक्रियार्थोपपदार्थमेतत् । इच्छार्थेष्वेककर्तृकेषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ इच्छति भोक्तुम् । वष्टि वाञ्छति वा ॥ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहाहार्थास्त्यर्थेषु तुमुन् । ३ । ४ । ६५ ॥ एषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ शक्नोति भोक्तुम् । एवं धृष्णोतीत्यादौ । अर्थ- ग्रहणमस्तिनैव संबध्यते । अनन्तरत्वात् । अस्ति भवति विद्यते वा भोक्तुम् ॥ पर्याप्ति- वचनेष्वलमर्थेषु । ३ । ४ । ६६ ॥ पर्याप्तिः पूर्णता तद्वाचिषु सामर्थ्यवचनेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ पर्याप्तो भोक्तुं प्रवीणः कुशलः पटुरित्यादि । पर्याप्तिवचनेषु किम् ? अलं भुक्त्वा । अलमर्थेषु किम् ? पर्यात्तं भुङ्क्ते । प्रभूततेह गम्यते न तु भोक्तुः सामर्थ्यम् ॥ कालसमय वेलासु तुमुन् । ३ । ३ । १६७ ॥ पर्यायोपादानमर्थोपलक्षणार्थम् । कालार्थेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ कालः समयो वेला अनेहा वा भोक्तुम् । प्रैषादिग्रहणमिहानुवर्तते । तेनेह न- भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ भाववचनाश्च । ३ । ३ । ११ ॥ भाव इत्यधिकृत्य वक्ष्य- माणा घञादयः क्रियार्थायां क्रियायां भविष्यति स्युः ॥ यागाय याति ॥ अण् कर्मणि च । ३।३।१२॥ कर्मण्युपपदे क्रियार्थायां क्रियायां चाण् स्यात् ॥ ण्वुलोऽपवादः । काण्डलावो व्रजति । परत्वादयं कादीन् बाधते । कम्बलदायो व्रजति ॥ पद्‌रुजविशस्पृशो घञ् । ३ । ३ । १६ ॥ भविष्यतीति निवृत्तम् ॥ पद्यतेऽसौ पादः । रुजतीति रोगः । विशतीति वेशः । स्पृशतीति स्पर्शः ॥ सृ स्थिरे । ३।३। १७ ॥ सृ इति लुप्तविभक्तिकम् । सर्तेः स्थिरे कर्तरि घञ् स्यात् ॥ सरति कालान्तरमिति सारः ॥ व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् * ॥ अतिसारो १ तुमुनः प्रसङ्गात् तुमन्विधायकसूत्रान्तरमुपन्यस्यति-समानकर्तृकेष्विति । "इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ" इत्यतः "इच्छार्थेषु" इत्यनुवर्तते ॥ २ शकधृषेति । अयमप्यक्रियार्थोपपदार्थ एवारब्धो योगः ॥ अन- न्तरत्वादिति । "अस्ति" इत्यस्य धिसंज्ञकत्वेनैतस्य पूर्वनिपाते कर्तव्ये तदकरणमूलकव्याख्यानादिति भावः ॥ ३ भाववचनाश्चेति । "भविष्यति" इति, "क्रियार्थायां क्रियायाम्" इति चानुवर्तते । वक्ष्यमाणानां प्रत्ययानां घञादीनां विशेषविहितेन तुमुना बाधाभावाय सूत्रमिदम् । नच वासरूपविधिना घञादयोऽपि भवि- ष्यन्तीति किं सूत्रेणेति वाच्यम्, पूर्वसूत्रघटकण्वुलग्रहणेन "क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे वासरूपन्यायेन तृजा- दयो न" इत्युक्तत्वेन घञपि न स्यादित्याशयात् । न चायं तुमुन् यद्यपि भावे विधीयते तथापि घञ्वाच्यो भावः सत्त्वभूतोऽयं त्वसत्त्वभूत इति कथमेनेन घञो बाधस्य प्रसक्तिरिति वाच्यम्, तादृशविशेषस्य स्फुट- प्रतिपत्त्यर्थमेवास्य सूत्रस्य करणात् । वा भाववचना इत्यत्र बाहुलकात् कर्मणि ल्युट् ॥ ४ अण् कर्मणि चेति । अनेन सूत्रेण विहितोऽण् कर्तरि भवति, "कर्तरि कृत्" इति सूत्रात्, एवञ्च क्रियार्थायां क्रियायां विशेषविहितो ण्वुल् प्रत्ययोऽणो बाधकः स्यादित्यारंभः । नच वासरूपन्यायेन निर्वाहः पुनर्बुल्विधानेनैत- द्विषये न्यायाप्रवृत्तेः । ण्वुलोऽपवाद इति । प्रतिप्रसवविधिरयम् ॥ ५ नन्वेवं "कम्बलदायः" इत्या- दावण् न स्यादनेन सूत्रेण ण्वुला प्राप्तबाधस्य प्रतिप्रसवेऽपि केन बाधस्य दुर्वारत्वादत आह-परत्वादिति । आतोऽनुपसर्ग्यस्य पुनर्बुल्विधायकत्वेनाऽण उत्कृष्टत्वात् कस्यापि बाध इत्यर्थः । वचनसामर्थ्यादानुवृत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् । ल० श० शे० ॥ ६ स्पृशतीति स्पर्श इति । रोगविशेषस्य संज्ञेयम् ॥ ७ सरति काला- न्तरमिति । सारांशस्य दृढत्वाच्चिरकालं स्थितिर्भवति ॥ ८ व्याधिमत्स्येति । अस्थिरार्थम् ॥