वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ४७६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वासरूपन्यायेन तृजादयो न । पुनर्बुल्क्तेः ॥ समानकर्तृकेषु तुमुन् । ३ । ३ । १५८ ॥ अक्रियार्थोपपदार्थमेतत् । इच्छार्थेष्वेककर्तृकेषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ इच्छति भोक्तुम् । वष्टि वाञ्छति वा ॥ शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहाहार्थास्त्यर्थेषु तुमुन् । ३ । ४ । ६५ ॥ एषूपपदेषु धातोस्तुमुन् स्यात् ॥ शक्नोति भोक्तुम् । एवं धृष्णोतीत्यादौ । अर्थ- ग्रहणमस्तिनैव संबध्यते । अनन्तरत्वात् । अस्ति भवति विद्यते वा भोक्तुम् ॥ पर्याप्ति- वचनेष्वलमर्थेषु । ३ । ४ । ६६ ॥ पर्याप्तिः पूर्णता तद्वाचिषु सामर्थ्यवचनेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ पर्याप्तो भोक्तुं प्रवीणः कुशलः पटुरित्यादि । पर्याप्तिवचनेषु किम् ? अलं भुक्त्वा । अलमर्थेषु किम् ? पर्यात्तं भुङ्क्ते । प्रभूततेह गम्यते न तु भोक्तुः सामर्थ्यम् ॥ कालसमय वेलासु तुमुन् । ३ । ३ । १६७ ॥ पर्यायोपादानमर्थोपलक्षणार्थम् । कालार्थेषूपपदेषु तुमुन् स्यात् ॥ कालः समयो वेला अनेहा वा भोक्तुम् । प्रैषादिग्रहणमिहानुवर्तते । तेनेह न- भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ भाववचनाश्च । ३ । ३ । ११ ॥ भाव इत्यधिकृत्य वक्ष्य- माणा घञादयः क्रियार्थायां क्रियायां भविष्यति स्युः ॥ यागाय याति ॥ अण् कर्मणि च । ३।३।१२॥ कर्मण्युपपदे क्रियार्थायां क्रियायां चाण् स्यात् ॥ ण्वुलोऽपवादः । काण्डलावो व्रजति । परत्वादयं कादीन् बाधते । कम्बलदायो व्रजति ॥ पद्‌रुजविशस्पृशो घञ् । ३ । ३ । १६ ॥ भविष्यतीति निवृत्तम् ॥ पद्यतेऽसौ पादः । रुजतीति रोगः । विशतीति वेशः । स्पृशतीति स्पर्शः ॥ सृ स्थिरे । ३।३। १७ ॥ सृ इति लुप्तविभक्तिकम् । सर्तेः स्थिरे कर्तरि घञ् स्यात् ॥ सरति कालान्तरमिति सारः ॥ व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् * ॥ अतिसारो १ तुमुनः प्रसङ्गात् तुमन्विधायकसूत्रान्तरमुपन्यस्यति-समानकर्तृकेष्विति । "इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ" इत्यतः "इच्छार्थेषु" इत्यनुवर्तते ॥ २ शकधृषेति । अयमप्यक्रियार्थोपपदार्थ एवारब्धो योगः ॥ अन- न्तरत्वादिति । "अस्ति" इत्यस्य धिसंज्ञकत्वेनैतस्य पूर्वनिपाते कर्तव्ये तदकरणमूलकव्याख्यानादिति भावः ॥ ३ भाववचनाश्चेति । "भविष्यति" इति, "क्रियार्थायां क्रियायाम्" इति चानुवर्तते । वक्ष्यमाणानां प्रत्ययानां घञादीनां विशेषविहितेन तुमुना बाधाभावाय सूत्रमिदम् । नच वासरूपविधिना घञादयोऽपि भवि- ष्यन्तीति किं सूत्रेणेति वाच्यम्, पूर्वसूत्रघटकण्वुलग्रहणेन "क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे वासरूपन्यायेन तृजा- दयो न" इत्युक्तत्वेन घञपि न स्यादित्याशयात् । न चायं तुमुन् यद्यपि भावे विधीयते तथापि घञ्वाच्यो भावः सत्त्वभूतोऽयं त्वसत्त्वभूत इति कथमेनेन घञो बाधस्य प्रसक्तिरिति वाच्यम्, तादृशविशेषस्य स्फुट- प्रतिपत्त्यर्थमेवास्य सूत्रस्य करणात् । वा भाववचना इत्यत्र बाहुलकात् कर्मणि ल्युट् ॥ ४ अण् कर्मणि चेति । अनेन सूत्रेण विहितोऽण् कर्तरि भवति, "कर्तरि कृत्" इति सूत्रात्, एवञ्च क्रियार्थायां क्रियायां विशेषविहितो ण्वुल् प्रत्ययोऽणो बाधकः स्यादित्यारंभः । नच वासरूपन्यायेन निर्वाहः पुनर्बुल्विधानेनैत- द्विषये न्यायाप्रवृत्तेः । ण्वुलोऽपवाद इति । प्रतिप्रसवविधिरयम् ॥ ५ नन्वेवं "कम्बलदायः" इत्या- दावण् न स्यादनेन सूत्रेण ण्वुला प्राप्तबाधस्य प्रतिप्रसवेऽपि केन बाधस्य दुर्वारत्वादत आह-परत्वादिति । आतोऽनुपसर्ग्यस्य पुनर्बुल्विधायकत्वेनाऽण उत्कृष्टत्वात् कस्यापि बाध इत्यर्थः । वचनसामर्थ्यादानुवृत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् । ल० श० शे० ॥ ६ स्पृशतीति स्पर्श इति । रोगविशेषस्य संज्ञेयम् ॥ ७ सरति काला- न्तरमिति । सारांशस्य दृढत्वाच्चिरकालं स्थितिर्भवति ॥ ८ व्याधिमत्स्येति । अस्थिरार्थम् ॥

: अवोदैधौद्मप्रथहिमश्रथाः? No, let's search Ashtadhyayi 6.4.29: "अवोदैधौद्मप्रथहिमश्रथाः" - wait! Some editions of Ashtadhyayi have: अवोदैधौद्मस्रथहिमश्रथाः or अवोदैधौद्मप्रश्रथहिमश्रथाः? Wait! In some editions: अवोदैधौद्मस्रथहिमश्रथाः (avodaidhaudmasrathahimaśrathāḥ)! Wait, look at footnote 21/22: अन्येति । प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः । (Wait, in line 9 it says: अन्येर्नलोपो वृद्धयभावश्च ॥ and in footnote it says अन्येति । प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः ।). Wait, why does the footnote say प्रहिमान्यतरपूर्वस्येत्यादिः? Because the vritti explains: 'अन्ये' = श्रन्थेश्छन्दसि (or whatever), i.e., प्र-पूर्वक and हिम-पूर्वक! Wait, if the footnote says प्रहिमान्यतरपूर्वस्य, that means the text had प्र! Wait, look at the letter in line 8 again: Is it स्रथ or प्रथ? Look at 'स'

( ४७८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- जाराः ॥ इङश्च । ३ । ३।२१॥ घञ् ॥ अचोऽपवादः ॥ उपेत्य अस्मादधीयते उपाध्यायः ॥ अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष् * ॥ उपाध्याया । उपाध्यायी ॥ शॄ वायु- वर्णनिवृतेषु * ॥ शॄ इत्यविभक्तिको निर्देशः ॥ शरो वायुः । करणे घञ् । शारो वर्णः । चित्रीकरणमिह धात्वर्थः । निव्रियते आश्रियतेऽनेनेति निवृत्तमावरणम् । बाहुलकात्करणे क्तः । 'गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः' । अकृतप्रावरण इत्यर्थः ॥ उपसर्गे रुवः ।३।३।२२ ॥ घञ् ॥ संरावः । उपसर्गे किम् ? रवः ॥ अभिनिसः स्तनः शब्दसंज्ञा- याम् । ८ । ३ । ८६ ॥ अस्मात् स्तनेः सस्य मूर्धन्यः ॥ अभिनिष्टानो वर्णः । शब्दसंज्ञायां किम् ? अभिनिस्तनति मृदङ्गः ॥ समि युद्रुदुवः । ३ । ३ । २३ ॥ संयूयते मिश्रीक्रियते गुडादिभिरिति संयावः । पिष्टविकारोऽपूपविशेषः । संद्रावः । संदावः ॥ श्रिणीभुवोऽनुप- सर्गे । ३ । ३ । २४ ॥ श्रायः । नायः । भावः । अनुपसर्गे किम् ? प्रश्रयः । प्रणयः । प्रभवः । कथं 'प्रभावो राज्ञ इति । प्रकृष्टो भाव इति प्रादिसमासः । कथं 'राज्ञो नय इति । बाहुलकात् ॥ वौ क्षुश्रुवः । ३ । ३। २५ ॥ विक्षवः । विश्रावः । वौ किम् ? क्षवः । श्रवः ॥ अवोदोर्नियः । ३ । ३ । २६ ॥ अवनायः अधोनयनम् । उन्नायः ऊर्ध्वनयनम् । कथमुन्नय * उत्प्रेक्षेति । बाहुलकात् ॥ प्रे द्रुस्तुस्रुवः । ३ । ३।२७ ॥ प्रद्रावः । प्रस्तावः । प्रस्त्रावः । प्रे इति किम् ? द्रवः । स्तवः । स्रवः । निरँभ्योः पूल्वोः । ३ । ३ । २८ ॥ निष्पूयते शूर्पादिभिरिति निष्पावो धान्यविशेषः । अभिलावः । निरभ्योः किम् ? पवः । लवः ॥ उन्न्योर्गृः । ३।३।२९॥ उद्गारः । निगारः । उन्न्योः किम् ? गरः ॥ कृ धान्ये ।३।३। ३० ॥ कृ इत्यस्माद्धान्यविषयकादुन्न्योर्घञ् स्यात् ॥ उत्कारः । निकारः । धान्यस्य विक्षेप इत्यर्थः । धान्ये किम् ? भिक्षोत्करः । पुष्पविकरः ॥ यज्ञे समि स्तुवः । ३ । ३ । ३१ ॥ समेत्य स्तुवन्ति यस्मिन् देशे छन्दोगाः स देशः संस्तावः । यज्ञे किम् ? संस्तवः परिचयः ॥ प्रे स्त्रोऽयज्ञे ।३।३।३२ ॥ अयज्ञे इति छेदः । यज्ञे इति प्रकृतत्वात् । प्रस्तारः । अयज्ञे किम् ? बर्हिषः प्रस्तरो मुष्टिविशेषः ॥ प्रथने वावशब्दे । ३ । ३ । ३३ ॥ विपूर्वात् स्तॄणा- तेर्घञ् स्यादशब्दविषये प्रथने । पटस्य विस्तारः । प्रथने किम् ? तृणँविस्तरः । अशब्दे किम् ? ग्रन्थविस्तरः ॥ छन्दोनाम्नि च । ३ । ३ । ३४ ॥ स्त्र इत्यनुवर्तते । विष्टारपङ्क्ति- १ इङश्चेति । अकर्त्तरि कारके इङो घञ् । प्रकृत्याश्रयस्य "एरच्" इत्यच एव बाधकः ॥ उपेत्येति । गुरु समीपं गत्वेत्यर्थः ॥ २ अपादान इति । क्तिन्बाधनायेदम् ॥ * "उन्नय" इत्यस्य पर्याय उत्प्रेक्षेति ॥ ३ निरभ्योः पूल्वोरिति । अप्प्रत्ययस्यापवादोऽयं घञ् कर्मणि विधीयते ॥ ४ यज्ञे समीति । अधिक- रणे ल्युडपवादोऽयं घञ् । यज्ञविषयकेऽर्थे वर्तमानात् स्तुव इत्यर्थः ॥ ५ प्रस्तार इति । शंखमण्यादिरिति शेषः ॥ ६ प्रथन इति । प्रथनमिह विस्तीर्णता । सा चेह तिर्यगायतिरूपा ॥ ७ तृणविस्तर इति । आच्छादानमात्रमिह धात्वर्थः । ग्रन्थविस्तर इति । अत्र स्तृधातुर्विस्तीर्णताया एव बोधकः ॥ ८ छन्दोनाम्नीति । समुदायेन छन्दोनाम्नि विवक्षिते स्तृणातेर्घञ् । वृत्तमहि छन्दःशब्दार्थः । शब्दविषय- त्वात् पूर्वसूत्रस्येहाप्राप्तिः ॥

उत्तरकृदन्तप्रकरणम्। ( ४७९ ) च्छन्दः । विस्तीर्यन्तेऽस्मिन्नक्षराणीत्यधिकरणे घञ् । ततः कर्मधारयः ॥ छन्दोनाम्नि च ।८।३।९४ ॥ विपूर्वात् स्तृणातेर्घञन्तस्य सस्य षत्वं स्याच्छन्दोनाम्नि ॥ इति षत्वम् ॥ उदि ग्रहः । ३ । ३ । ३५ ॥ उद्ग्राहः ॥ समि मुष्टौ ।३।३।३६॥ मल्लस्य संग्राहः । मुष्टौ किम् ? द्रव्यस्य संग्रहः ॥ परिन्योर्नीणोर्द्यूताश्लेषयोः । ३ । ३ । ३७ ॥ परिपूर्वान्नयतेर्निवूर्वादि- णश्च घञ् स्यात् क्रमेण द्यूतेऽश्लेषे च विषये ॥ परिणायेन शारान् हन्ति । समन्तान्नयनेने- त्यर्थः । एषोऽत्र न्यायः । उचितमित्यर्थः । द्यूताश्लेषयोः किम् ? परिणयो विवाहः । न्ययो नाशः ॥ परावनुपात्यय इणः । ३।३।३८ ॥ क्रमप्राप्तस्य अनतिपातोऽनुपात्ययः । तव [

( ४८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- किम् ? सूकरनिचयः । सङ्घे किम् ? ज्ञानकर्मसमुच्चयः ॥ कर्म²व्यतिहारे णच् स्त्रियाम् । ३ । ३ । ४३ ॥ स्त्रीलिङ्गे भावे णच् ॥ णचः स्त्रियामञ् । ५।४।१४ ॥ न कर्म- व्यतिहारे । ७ । ३ । ९ ॥ अत्र ऐच् न स्यात् ॥ व्यावक्रोशी । व्यावहासी ॥ ³अभिविधौ भाव इनुण् । ३ । ३ । ४४ ॥ अणिगुपः । ५ । ४ । ५९ ॥ इनण्यनपत्ये ॥ ⁴साँराविणं वर्तते ॥ आक्रोशॆऽवन्योर्ग्रहः । ३ । ३ । ४५ ॥ अव नि एतयोर्ग्रहेर्घञ् स्यात् शापे⁵ ॥ अवग्राहस्ते भूयात् । अभिभव इत्यर्थः । निग्राहस्ते भूयात् । बाध इत्यर्थः । आक्रोशॆ किम् ? ⁶अवग्रहः पदस्य । निग्रहश्चोरस्य ॥ प्रे⁷ लिप्सायाम् । ३ । ३ । ४६ ॥ पात्रप्राहेण चरति भिक्षुः ॥ ⁸परौ यज्ञे । ३ । ३ । ४७ ॥ उत्तरः परिग्राह

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८१ )

बन्धे किम् ? अवग्रहः पदस्य ॥ प्रे¹ वणिजाम् । ३ । ३ । ५२ ॥ प्रे ग्रहेर्घञ् वणिजां संबन्धी चेत्प्रत्ययार्थः ॥ तुलासूत्रमिति यावत् ॥ तुलाप्रग्राहेण चरति तुलाप्रग्रहेण ॥ र²श्मौ च । ३।३।५३ ॥ प्रग्राहः । प्रग्रहः ॥ वृ³णोतेराच्छादने । ३।३।५४ ॥ विभाषा प्र इत्येव ॥ प्रवारः । प्रवरः ॥ परौ⁴ भुवोऽवज्ञाने । ३।३।५५ ॥ परिभावः । परिभवः ॥ अवज्ञाने किम् ? सर्वतो भवनं परिभवः ॥ ऐ⁵रच् । ३।३।५६ ॥ ॥ चयः । जयः ॥ भयादी- नामुपसंख्यानम् * ॥ नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम् । भयम् । वर्षम् ॥ ऋ⁶द्धोरप् । ३।३।५७॥ ऋवर्णान्तादुवर्णान्तादप् ॥ करः । गरः । शरः । यवः । लवः । स्तवः । पवः ॥ वृ⁷क्षास- नयोर्विष्टरः । ८।३।९३ ॥ अनयोर्विपूर्वस्य स्तरः षत्वं निपात्यते ॥ विष्टरो वृक्ष आसनं च ॥ वृक्षेत्यादि किम् ? वाक्यस्य विस्तरः ॥ ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च । ३।३।५८ ॥ अप् स्यात् ॥ घञपवादः । ग्रहः । वरः । दरः । निश्चयः । गमः ॥ वशिरण्योरुपसंख्यानम् * ॥ वशः । रणः ॥ घ⁹ञर्थे कविधानम् * ॥ प्रस्थः । विघ्नः ॥ द्वित्वप्रकरणे के कृञादीनामिति १ प्रे वणिजामिति । पणन्ते व्यवहरन्तीति वणिजः । “ पणेरिज्यादेश्च वः ” पण व्यवहारे इत्यस्माद्दि- जिप्रत्यय आदेश्च वकारः । प्रशब्दे उपपदे ग्रहधातोर्वा घञ्, प्रत्ययान्तार्थो वणिजां संबन्धो चेत् । अत्र “ वणिजाम् ” इति षष्ठी प्रधानप्रत्ययानुरोधात् । प्रत्ययस्तु भावे ॥ २ रश्मौ चेति । प्रशब्दे उपपदे ग्रहधा- तोर्वा घञ् प्रत्ययान्तार्थो रश्मिश्चेत् । रथशकट्यादिसम्बद्धा रज्जू रश्मिः । या रथादियुक्ताश्वादेः संयमनार्थी । कर्मण्यत्र घञ् ॥ ३ वृणोतेरिति । प्रशब्दे उपपदे वृधातोर्वा घञ् समुदायेनाच्छादने गम्ये ॥ ४ परौ भुव इति । अवज्ञाने गम्यमाने परिशब्दे उपपदे भूधातोर्वा घञ् । अवज्ञानमसत्कारः ॥ ५ एरजिति । “भावे” “अकर्त्तरि च कारके” इत्यनुवर्तते यथायोगं व्यवस्था । इवर्णान्ताद्धातोर्भावे अकर्त्तरि च कारके संज्ञायामच् प्रत्ययः स्यात् । घञोऽपवादः ॥ “ कल्यादिभ्य एरज् न ” इति वार्तिकम् । कल्यते इति कल्पः । अर्थ्यते इत्यर्थः । मन्यते इति मन्त्रः । अचि प्रतिषिद्धे घञेव भवति । “ एरजण्यन्तानाम् ” इति त्वनार्षम्, भाष्येऽदर्शनात् ॥ ६ ऋद्धोरबिति । ऋच उश्चानयोः समाहार इति समाहारे सौत्रं पुंस्त्वम् । “ निरभ्योः पूल्वोः ” इत्यपवादतया घञ्विधानेन “ ऋद्धोः ” इत्यत्र दकार एवेत्याशयेन दीर्घान्तादप्युदाहरति-लवः पव इति । ७ वृक्षासनयोगिति । विष्टर इति निपात्यते वृक्षासनयोर्वाच्ययोः । विस्तीर्यत इति विष्टरः । “ ऋद्धोरप् ” इत्यपि षत्वं निपात्यते । ८ वशिरण्योरिति । घञि प्राप्ते वचनम् । वशनं वश इत्यत्र भावे घञ् प्राप्तः । रण इत्यत्रापि रणन्ति शब्दं कुर्वन्त्यस्मिन् पुरुषाः स रणः संग्राम इत्यर्थेन “ अकर्तरि च कारके-” इत्यनेन प्राप्तस्य घञो बाधकोऽ

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:

(४८२) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वक्तव्यम् * ॥ चक्रम् । चिक्षिदम् । चक्रसः ॥ उपसर्गेऽदः । ३ ॥ ५९ ॥ अप् स्यात् ॥ घञपोश्च ।२।४।३८ ॥ अदेर्घस्लृ स्यात् घञि अपि च ॥ प्रघसः । विघसः । उपसर्गे किम् ? घासः ॥ नौ ण च । ३।३।६० ॥ नौ उपपदे अदेर्णः स्यादप् च ॥ न्यादः । निवसः ॥ व्यधजपोरनुपसर्गे । ३।३।६१ ॥ अप् स्यात् ॥ व्यधः । जपः । उपसर्गे तु आव्याधः । उपजापः ॥ स्वनहसोर्वा । ३।३।६२॥ अप् ॥ पक्षे घञ् । स्वनः । स्वानः । हसः । हासः । अनुपसर्गे इत्येव । प्रस्वानः । प्रहासः ॥ यमः समुपनिविषु । ३।३।६३ ॥ एषु अनुपसर्गे च यमेरप् वा ॥ संयमः । संयामः । उपयमः । उपयामः

विषु । ३ । ३ । ७२ ॥ निहवः । अभिहवः । उपहवः । विहवः । एषु किम् ? प्रहायः ॥ आङि युद्धे । ३ । ३ । ७३ ॥ आहूयन्तेऽस्मिन्नित्याहवः । युद्धे किम् ? आहायः ॥ निपा- नमाहावः । ३ । ३ । ७४ ॥ आङ्पूर्वस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् वृद्धिश्चोदकाधारश्चेद्वाच्यः ॥ ‘आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये’ ॥ भावेऽनुपसर्गस्य । ३ । ३ । ७५ ॥ अनुपसर्गस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् च स्यात् भावे ॥ हवः ॥ हनँश्च वधः । ३ । ३ । ७६ ॥ अनुपसर्गाद्धन्ते- र्भावे अप् स्यात् वधादेशश्चान्तोदात्तः ॥ वधेन दस्युन् । चाद्घञ् । घातः ॥ मूर्ती घनः । ३ । ३ । ७७ ॥ मूर्तिः काठिन्यं तस्मिन्नभिधेये हन्तेरप् स्यान् घनश्चादेशः ॥ अभ्रघनः । कथं सैन्धवघनमानयेति ? धर्मशब्

पर्यङ्कः । इह 'तरप्तमौ घ' इति कृत्रिमस्य न ग्रहणं व्याख्यानात् ॥ उपघ्न आ- श्रये ।३।३।८५ ॥ उपपूर्वाद्धन्तेरप् स्यादुपधालोपश्च ॥ आश्रयशब्देन सामीप्यं लक्ष्यते । पर्वतेनोपहन्यते सामीप्येन गम्यते इति पर्वतोपघ्नः ॥ सङ्घोद्धौ गणप्रशंसयोः ।३।३।८६ ॥ संहननं सङ्घः । भावेऽप् । उद्धन्यते उत्कृष्टो ज्ञायत इत्युद्धः । कर्मण्यप् । गत्यर्थानां बुद्धयर्थत्वाद्धन्तिर्ज्ञाने ॥ निघो निमितम् । ३ । ३ । ८७ ॥ समन्तान्मितं निमितम् । निर्वि- शेषं हन्यन्ते ज्ञायन्ते इति निघा वृक्षाः । समारोहपरिणाहा इत्यर्थः ॥ द्वितः क्रिः ।३।३।८८॥ अयं भाव एव स्वभावात् । क्रेर्मन्नित्यम् । नित्यग्रहणात् क्रिर्मन्विषयः । अत एव क्र्यन्तेन न विग्रहः । डुपचष्-पाकेन निर्वृत्तं पक्त्रिमम् । डुवप्-उप्त्रिमम् ॥ द्वितोऽथुच् । ।३।३।८९ ॥ अयमपि स्वभावाद् भाव एव ॥ टुवेपृ-वेपथुः । श्वयथुः ॥ यजयाचयत- विच्छप्रच्छरक्षो नङ् ।३।३।९० ॥ यज्ञः । याच्या । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । 'प्रश्ने' चास- न्नेति निपातनान्न संप्रसारणम् । डित्त्वं तु विश्न इत्यत्र गुणनषेधाय । रक्ष्णः ॥ स्वपो नन् । ३ । ३ । ९१ ॥ स्वप्नः ॥ उपसर्गे घोः किः ।३।३।९२॥ प्रधिः । अन्तर्धिः । उपाधीय- तेऽनेनेत्युपाधिः ॥ कर्मण्यधिकरणे च ।३।३।९३ ॥ कर्मण्युपपदे घोः किः स्यादधिक- रणेऽर्थे ॥ जलानि धीयन्तेऽस्मिन्निति जलधिः ॥ स्त्रियां क्तिन् ।३।३।९४ ॥ स्त्रीलिङ्गे र्भावादौ क्तिन् स्यात् ॥ घञोऽपवादः । अजपौ तु परत्वाद्बाधते । कृतिः । चितिः । स्तुतिः ॥ स्फायी-स्फीतिः । स्फीतिकाम इति तु प्रामादिकम् । कान्ताद्भावार्थे णिचि अच इरीति वा समाधेयम् ॥ श्रुँयजीषिस्तुभ्यः करणे * ॥ श्रूयतेऽनया श्रुतिः । यजेरिषेच्च इष्टिः । स्तुतिः । ऋल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद्वाच्यः * ॥ तेन नत्वम् । कीर्णिः । गीर्णिः । १ व्याख्यानादिति । "उभयगतिरिह भवति" इति परिभाषाश्रयणरूपात् ॥ २ समारोह- परिणाहा इति । आरोह उच्छ्रायः । परिणाहो विस्तारः ॥ ३ प्रश्न इत्यत्र "ग्रहिज्या-" इति संप्रसारणं कस्मान्नेति शङ्कानिरासायाऽऽह-प्रश्ने चासन्नेतीति । ननु निपातनेन संप्रसारणा- भावसाधने डित्त्वं व्यर्थमित्याक्षेपं परिहरन्नाह-डित्त्वं त्विति । अन्यथान्तरङ्गतत्वात्तुकि "च्छ्वोः शूडनु- नासिके च" इति । सतुक्कस्य छस्यादेशे कृते लघूपधत्वाद् गुणः स्यादिति भावः । ४ उपसर्गे घोः किरिति । उपसर्गे उपपदे घुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्यः किप्रत्ययः स्यात् । यद्यपि भावेऽकर्त्तरि कारके इति प्रकृतन्तथापि बाहुलकादयं कर्त्तर्यपि, अत एव "उप समीपे स्वधर्ममादधाति" इति व्युत्पत्तिरपि क्वचिद्दर्शिता, परं तु सा करण एवोचितेत्याशयेनाह-उपाधीयतेऽनेनेति । ल्युट् तु बाहुलकान्न ॥ ५ कर्मण्यधिकरणे चेति । अत्र "कर्मणि" इति "अधिकरणे" इति च द्वयमप्युपपदं न, पृथक्पृथक् सप्तमीनिर्देशात् । नापि "अधिकरणे उपपदे कर्मणि प्रत्ययः" इत्यर्थः प्रकृतसूत्रे "अकर्त्तरि च कारके" इत्येतत्संबन्धेन कर्मणि प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । तस्मात् कर्मोपपदम् । अधिकरणमर्थ इति व्याचष्टे-कर्मण्युप- पद इति । अधिकरणग्रहणं भावकरणादिनिरासार्थम् ॥ ६ भावादाविति । आदिना कारकपरिग्रहः ॥ अजपौ त्विति । "अजबूभ्यां स्त्रीखलना"-इति वार्तिकोक्तेरिति भावः ॥ ७ श्रुयजीति । ल्युटि प्राप्ते वचनम् । श्रुतिः श्रोत्रम् । इज्यतेऽनया देवता इष्टिर्यागः । इषधातुप्रकृतिकस्तु ऋष्युक्तौ रूढः । स्तुतिशब्द- विशेषे तथा इति भैरवः ॥ ८ ऋल्वादिभ्य इति । ऋकारान्तेभ्यो ल्वादिभ्यश्च परः क्तिन् निष्ठा कार्यं लभते । "रदाभ्यां निष्ठातो नः" "ल्वादिभ्य" इति च विधीयमानं नत्वं क्तिनोऽपि भवतीत्यर्थः ॥

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । (४८५) दूनिः । धूनिः । पूनिः । ह्लाद् इति योगविभागात् क्तिनि ह्रस्वः । प्रह्लत्तिः । ति च । चूर्तिः । फुल्तिः ॥ चायतेः क्तिनि चिभावो वाच्यः * ॥ अपचितिः ॥ “संपदादिभ्यः क्विप् ॥ संपत् । विपत् ॥ क्तिन्नपीष्यते * ॥ संपत्तिः । विपत्तिः ॥ स्थागापापचो भावे । ३ । ३।९६ ॥ क्तिन् स्यादङोऽपवादः ॥ प्रस्थितिः । उपस्थितिः । सङ्गीतिः । संपीतिः । पक्तिः । कथमवस्था संस्थेति ? व्यवस्थायामिति ज्ञापकात् ॥ ऊतियूतिजूतिसातिहे- तिकीर्तयश्च । ३।३।९७ ॥ अवतेर्ज्वरत्वरेत्यूठ् ॥ ऊतिः स्वरार्थं वचनम् । उदात्त इति हि वर्तते । यूतिः । जूतिः । अनयोर्दीर्घत्वं च निपात्यते । स्यतेः सातिः । षतिस्यतिमास्थे- तीत्त्वे प्राप्ते इत्त्वाभावो निपा

कृतिः ॥ इच्छा । ३ । ३ । १०१ ॥ इषेर्भावे श्यो यगभावश्च निपात्यते ॥ इच्छा ॥ परिचर्या- परिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् * ॥ श्यो यक् च निपात्यते ॥ परिचर्या पूजा । परिसर्या परिसरणम् । अत्र गुणोऽपि । मृग अन्वेषणे चुरादावदन्तः । अतो लोपाभावोऽपि । शे यकि णिलोपः । मृगया । अटतेः शे यकि ट्यशब्दस्य द्वित्वं पूर्वभागे यकारनिवृत्तिर्दीर्घश्च । अटाट्या ॥ जागर्तेरकारो वा * ॥ पक्षे शः ॥ जागरा । जागर्या ॥ अ प्रत्ययात् । ३ । ३ । १०२ ॥ प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारप्रत्ययः स्यात् ॥ चिकीर्षा । पुत्रकाम्या ॥ गु- रोश्च हलः । ३ । ३ । १०३ ॥ गुरुमतो हलन्तात् स्त्रियामकारः स्यात् ॥ ईहा । ऊहा । गुरोः किम् ? भक्तिः । हलः किम् ? नीतिः ॥ निष्ठायां सेट् इति वक्तव्यम् * ॥ नेह । आतिः । तितुत्रेति नेट्

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८७ ) इक्शितपौ धातुनिर्देशे * ॥ पचिः । पचतिः ॥ वर्णात्कारः* ॥ निर्देश इत्येव । अकारः । १ धातुनिर्देश इति । धातुनुकरण इत्यर्थः ॥ २ वर्णात् कार इति । रोगाख्या- याम्” इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेः क्वचिन्न । तेन “अइउण्” इत्यादौ न । अथ “वर्णात् कारः” इत्यस्य कोऽर्थः । यदि “वर्णशब्दात् कारप्रत्ययः” इत्यर्थस्तर्हि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः, आदिभ्यो ऽ- व्याप्तिश्च । यद्वा “वर्णबोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दात् प्रमेयादिशब्दाच्चातिव्याप्तिः । यदि “लोके वर्णशब्देन व्यवहृतो यस्तस्मात्” इत्यर्थस्तदा उच्चारणार्थाकारविशिष्टहइत्यादिभ्यस्तदनुप- पत्तिः । यदि “वर्णमात्रवोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः । यदि तु—“वर्णत्वव्याप्यधर्माव- च्छिन्नविषयताप्र

(४८८) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ककारः ॥ १ रादिफः * ॥ रेफः ॥ २ मत्वर्थाच्छः * ॥ बहुलवचनादकारलोपः । मत्वर्थीयः ॥ ३ ईणजादिभ्यः * ॥ आजिः । आतिः ॥ इज् वपादिभ्यः * ॥ वापिः । वासिः । स्वरे भेदः ॥ इक् कृष्यादिभ्यः * ॥ कृषिः । गिरिः ॥ ४ संज्ञायाम् । ३ । ३ । १०९ ॥ अत्र धातोर्ण्वुल् ॥ उद्दालकपुष्पभञ्जिका ॥ ५ विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिश्च । ३ । ३ । ११० ॥ परिप्रश्ने आख्याने च गम्ये इञ् स्याद्वात् ण्वुल् ॥ विभाषोक्तेर्यथाप्राप्तमन्येऽपि । कां त्वं कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षीः । सर्वां कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षम् । एवं गर्णि गणिकां गणनाम् । पाचिं पाचिकां पचां पक्तिम् ॥ ६ पर्यायार्होत्पत्तिषु ण्वुच् । ३ । ३ । १११ ॥ पर्यायः परिपाटी क्रमः । अर्हणमर्हः योग्यता । पर्यायादिषु द्योत्येषु ण्वुच् वा स्यात् ॥ भवत आसिका । शायिका । अग्रगामिका । भवानिक्षुभक्षिकामर्हति । ऋणे । इक्षुभ- क्षिकां मे धारयति । उत्पत्तौ । इक्षुभक्षिका उदपादि ॥ ७ आक्रोशे नञ्यनिः । ३ । ३ । ११२ ॥ विभाषेति निवृत्तम् । नञि उपपदेऽनिः स्यादाक्रोशे ॥ अजीर्णिस्ते शठ भूयात् । अप्रयाणिः ॥ कृत्यल्युटो बहुलम् । ३ । ३ । ११३ ॥ भावे अकर्तरि च कारके इति च निवृत्तम् ॥ राज्ञा भुज्यन्ते राजभोजनाः शालयः ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३ । ३ । ११४ ॥ ल्युट् च । ३ । ३ । ११५ ॥ हसितम् । हसनम् । ८ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः ९ शरी- रसुखम् । ३ । ३ । ११६ ॥ येन स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्यु- पपदे ल्युट् स्यात् ॥ पूर्वेण सिद्धे नित्यसमासार्थं वचनम् । पयःपानं सुखम् । कर्तुरिति किम् ? गुरोः स्नापनं सुखम् । नेह गुरुः कर्ता किं तु कर्म ॥ वा यौ । २ । ४ । ५७ ॥ अजेर्वी वा स्याद्यौ ॥ प्रवयणम् । प्राजनम् ॥ १० करणाधिकरणयोश्च । ३ । ३ । ११७ ॥ ल्युट् स्यात् ॥ इध्मप्रव्र- श्चनः कुठारः । गोदोहनी स्थाली । खलः प्राक्करणाधिकरणयोरित्यधिकारः ॥ ११ अन्तरदेशे । १ रादिफ इति । कारस्यायमपवादः । वासरूपविधिना कारोऽपि । तेन "रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति !” इत्यादि सिद्धम् ॥ २ मत्वर्थादिति । मतुना समानोऽर्थो यस्य स मत्वर्थस्ततः स्वार्थे छः । मतुना तदर्थो लक्ष्यते । ततो बहुव्रीहिः । ननु तद्धितपरत्वाभावादभवत्वाच्च “यस्येति च" इत्यस्याप्राप्तावकारलोपो न स्यादत आह-बहुलवचनादिति । ३ इणजादिभ्य इति । धात्वर्थनिर्देशे प्राप्तस्य ण्वुलोऽ पवादः । आजिरिति । बहुलवचनाद्दीर्भावाभावः ॥ ४ संज्ञायामिति । अधिकरणे ण्वुलर्थोयमारभ्यते । उद्दालकः श्लेष्मान्तकस्तस्य पुष्पाणि यस्यां क्रीडायां भज्यन्ते सा । “नित्यं क्रीडाजीविकयोः” इति समासः ॥ ५ "विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोः" इति सूत्रे आख्यानशब्दस्याल्पाच्त्वेन पूर्वनिपातेऽपि लोके आख्यानस्य परिप्रश्नपूर्वकत्वेनाऽर्थक्रमानुरोधेन व्याख्यानवाक्ये परिप्रश्नमेवादौ लिखति-परिप्रश्न इति ॥ ६ पर्या- येति । त्रयोऽर्थास्तत्रोत्पत्तिर्जन्म ॥ ७ आक्रोश इति । आक्रोशः शपनम् ॥ ८ योगवि- भाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र ल्युट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् क्तस्य माभूदित्येवमर्थम् ॥ ९ शरी- रसुखमिति । अर्थांत् स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरस्वास्थ्यजनकं सुखमित्यर्थः ॥ १० करणाधिकर- णयोरिति । अव्यवधानेन फलजनकब्यापारवत् कारणं करणम् । ( वै० सा० सुब० ) कारकान्तरसाध्यव्या- पारम् ( ल० म० ) । क्रियामात्रजनकत्वे सति व्यापारवत् करणम् ॥ ११ अन्तरदेश इति । “अन्तर- देशे" इति, "अयनं च" इति च सूत्रं न कर्तव्यम्, “श्वदन्तर्रोपसर्गार्वद्वृत्ति" इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । देशे प्रतिषेधः क्षुभ्नादित्वात्सिद्धः" इति कैयटः ॥

shape. The letter before र्थ is: का! Wait, is it आकार्थ? आकार-अर्थ? अनुदकविषयादाकारार्थप्रतिपादकात्? Wait, what does उदङ्क mean? उदङ्कः = चमसो वा काष्ठमयं भाण्डम्, चर्ममयं भाण्डम्. Wait, could it be कुण्डार्थ? Could it be कूपार्थ? Let's check Balamanorama or Tattvabodhini on उदङ्कोऽनुदके (3.3.123)! Let's recall Tattvabodhini on "उदङ्कोऽनुदके": "उदङ्क इति। उदच्यते अनेन इति उदङ्कः। अनुदकविषयात्..." Wait! What does Balamanorama say? "उदङ्कोऽनुदके । ... अनुदकविषयादञ्चतेः अधिकरणे घञ् कुत्वं च निपात्यते ।" Wait! "अनुदकविषयादञ्चतेः"! Does it say: अनुदकविषयादञ्चतेरधिकरणे? LOOK AT THE IMAGE AGAIN! अ नु द क वि ष या Then what is the next letter? Could it be द with something? No, look: `

( ४९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे । दुष्करः कटो भवता । अकृच्छ्रे । ईषत्करः । सुकरः ॥ निमिमी- लियां खल्योरत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ ईषन्निमयः । दुष्प्रमयः । सुविलयः । निमयः । मयः । लयः ॥ उपसर्गात् खल्घञोः । ७ । १ । ६७ ॥ उपसर्गादेव लभेर्नुम् स्यात् ॥ ईषत्प्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । सुप्रलम्भः । उपालम्भः । उपसर्गात्किम् ? ईषल्लभः । लाभः ॥ न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् । ७ । १ । ६८ ॥ उपसर्गान्तररहिताभ्यां सुदुर्भ्यां लभेर्नुन्न स्यात् खल्घञोः ॥ सुलभम् । दुर्लभम् । केवलाभ्यां किम् ? सुप्रलँम्भः । अतिदुर्लभः । कथं तर्हि ‘अतिसुलभमतिदुर्लभमिति । यदौ स्वती कर्मप्रवचनीयौ तदा भविष्यति ॥ कर्तृकर्मणोश्च भूकृञोः । ३।३।१२७ ॥ कर्तृकर्मणोरीषदादिषु च उपपदेषु भूकृञोः खल् स्यात् ॥ यथा- संख्यं नेष्यते । कर्तृकर्मणी च धातोरव्यवधानेन प्रयोज्ये । ईषदादयस्तु ततः प्राक् ॥ कर्तृकर्म- णोश्च्व्यर्थयोरिति वाच्यम् * ॥ खित्त्वान्मुम् ॥ अनाढ्येनाढ्येन दुःखेन भूयते दुराढ्यम्भ- वम् । ईषदाढ्यम्भवम् । स्वाढ्यम्भवम् । ईषदाढ्यङ्करः । दुराढ्यङ्करः । स्वाढ्यङ्करः । च्व्यर्थयोः किम् ? आढ्येन सुभूयते ॥ आँतो युच् । ३ । ३।१२८ ॥ खलोपवादः ॥ ईषत्पानः सोमो भवता । दुष्पानः । सुपानः ॥ भाषायां शासियुविदृशिधृषिमृषिभ्यो युङ्वाच्यः * ॥ दुःशासनः । दुर्योधन इत्यादि ॥ षात्पदान्तात् । ८ । ४।३५ ॥ नस्य णो न ॥ निष्पानम् । सर्पिष्पानम् । षात्किम् ? निर्णयः । पदान्तात्किम् ? पुष्णाति । पदे अन्तः पदान्त इति सप्त- मीसमासोऽयम् । तेनेह न । सुसर्पिष्केण ॥ आँवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः । ३।३।१७०॥ अवश्यङ्कारी । शतन्दायी ॥ कृत्याश्च । ३ । ३।१७१ ॥ आवश्यकधमर्ण्ययोरित्येव ॥ अवश्यं हरिः सेव्यः । शतं देयम् ॥ क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् । ३ । ३ । १७४ ॥ धातोः क्तिच् क्तश्च स्यादाशिषि संज्ञायाम् ॥ तितुत्रेति नेट् । भवतात् भूतिः ॥ न क्तिचि दीर्घश्च । । ६ । ४ । ३९ ॥ अनिदां वनतितनोत्यादीनां च दीर्घानुनासिकलोपौ न स्तः क्तिचि परे ॥ यन्तिः । रन्तिः । वन्तिः । तन्तिः ॥ सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् । ।६।४।४५ ॥ सनोतेः क्तिचि आत्त्वं वा स्याल्लोपश्च वा ॥ सनुतात् सातिः । सतिः । सन्तिः । देवा एनं देयासुर्देवदत्तः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा । ३ । ४ । १८ ॥ १ निमिमीति । मीनाति-इति “ विभाषा लीयतेः ” इति चात्त्वं निषिध्यते ॥ २ उपसर्गादेवेति । “ लभेश्च ” इत्येव सिद्धे नियमोऽयमिति भावः ॥ ३ तृतीया पञ्चमी वेयम्, आद्ये प्रत्युदाहरति-सुप्रलम्भ इति । द्वितीये आह-अतिदुर्लम्भ इति । इति शेखरकृतः ॥ ४ यदा स्वती कर्मप्रवचनीयाविति । अतेः कर्मप्रवचनीयत्वे उपसर्गान्तरराहित्यमस्त्येव, कर्मप्रवच- नीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाबाधकत्वात् । सोः कर्मप्रवचनीयत्वे तु उपसर्गात् परत्वमेव नास्तीत्यभिप्राये- णोभयोरुपादानम् । “ अतिरतिक्रमणे च ” सुः पूजायाम् ” इत्याभ्यां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा ॥ ५ आत इति । ईषदादयोऽनुवर्तन्ते । ६ षादिति । निष्पानं सर्पिष्पानमित्यत्र “ कृत्यच ” इत्यनेन “ वा भावकरणयोः ” इत्यनेन वा प्राप्तस्य णत्वस्यानेन प्रतिषेधः । प्रकृतेऽस्योपन्यासस्तु दुष्पाने णत्वस्य व्यावृत्तयेरिति ॥ पदेऽन्त इति । सप्तमीसमासे चान्तग्रहणमेव मानम् । अन्यथा “ षात् पदात् ” इत्युच्यमा- नेऽपि “ षात् ” इत्यस्य पदविशेषणत्वेन तदन्तविधिना “ षान्तात् पदात् ” इत्यर्थेनापि सिद्धेः फलांशे विशे- षाभाव इति बोध्यम् ॥ ७ आवश्यकेति । अवश्यंभाव आवश्यकम् । अवश्यंभावविशिष्टे आधमर्ण्य- विशिष्टे च कर्त्तरि वाच्ये धातोर्णिनिः स्यात् ॥

प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् ॥ प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । 'अमैवाव्ययेनेति निय- मान्नोपपदसमासः ॥ दोदद्घोः ॥ अलं दत्त्वा । घुमास्था । पीत्वा खलु ॥ अलंखल्वोः किम् ? मा कार्षीत् ॥ प्रतिषेधयोः किम् ? अलंकारः ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे । ३ । ४ । १९ ॥ व्यतीहारेऽर्थे माङः क्त्वा स्यात् ॥ अपूर्वकालार्थमिदम् ॥ मयतेरिदन्यतरस्याम् । ६ । ४ । ७० ॥ मेङ इकारोऽन्तादेशः स्याद्वा ल्यपि ॥ अपमित्य याचते । अपमाय । उदीचां ग्रहणा- द्यथाप्राप्तमपि । याचित्वा अपमयते ॥ परावरयोगे च । ३ । ४ । २० ॥ परेण पूर्वस्यापरेण परस्य योगे गम्ये धातोः क्त्वा स्यात् ॥ अप्राप्य नदीं पर्वततः । परनदीयोगोऽत्र पर्वतस्य । अतिक्रम्य पर्वतं स्थिता नदी । अवरपर्वतयोगोऽत्र नद्याः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।

वेश्चिलुञ्च्ऋतश्च । १।२।२४ ॥ सेट् क्त्वा किद्वा ॥ वचित्वा । वञ्चित्वा । लुचित्वा । लु- ञ्चित्वा । ऋतित्वा । अर्त्तित्वा ॥ तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य । १।२।२५ ॥ एभ्यः सेट् क्त्वा किद्वा ॥ तृषित्वा । तर्षित्वा । मृषित्वा । मर्षित्वा । कृशित्वा । कर्शित्वा । 'रलो व्युपधा- दिति वा कित्त्वम् । द्युतित्वा । द्योतित्वा । लिखित्वा । लेखित्वा । रलः किम् ? सेवित्वा । व्युप- धात्किम् ? वर्त्तित्वा । हलादेः किम् ? एषित्वा । सेट् किम् ? भुक्त्वा ॥ 'वसिक्षुधोरिट् । उषित्वा । क्षुधित्वा । क्षोधित्वा । 'अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिट् । अञ्चित्वा । गतौ तु अक्त्वा- त्यपि ॥ लुभित्वा । लोभित्वा । 'लुभोऽविमोहने' इतीट् । विमोहने तु लुब्ध्वा ॥ जॄव्रश्च्योः क्त्वि । ७।२।५५ ॥ आभ्यां परस्य क्त्व इट् स्यात् ॥ जरित्वा । जरीत्वा । व्रश्चित्वा ॥ उदितो वा । ७ । २ । ५६ ॥ उदितः परस्य इद्वा ॥ शमित्वा । 'अनुनासिकस्य क्वीति दीर्घः । शान्त्वा । द्यूत्वा । देवित्वा ॥ क्रमश्च क्त्वि । ६ । ४ । १८ ॥ क्रम उपधाया वा दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे ॥ क्रान्त्वा । क्रन्त्वा । झलि किम् ? क्रमित्वा । 'पूङश्चेति वेट् । पवित्वा । पूत्वा ॥ जान्तनशां विभाषा । ६ । ४ । ३२ ॥ जान्तानां नशेश्च नलोपो वा स्यात् क्त्वि परे ॥ भक्त्वा । भङ्क्त्वा । रक्त्वा । रङ्क्त्वा ॥ 'मस्जिनशोरिति नुम् । तस्य पक्षे लोपः । नष्ट्वा । नंष्ट्वा ॥ ' रधादिभ्यश्चेतीट् पक्षे । नशित्वा ॥ झलादाविति वाच्यम्* ॥ नेह । अञ्जित्वा । उदित्त्वाद्द्वेट् ॥ पक्षे । अक्त्वा । अङ्क्त्वा । ' जनसनेत्यात्त्वम् । खात्वा । खनित्वा ॥ 'द्यतिस्यतीति इत्त्वम् । दित्वा । सित्वा । मित्वा । स्थित्वा ॥ 'दधातेर्हिः' । हित्वा ॥ जहातेश्च क्त्वि । ७।४।४३ ॥ हित्वा । हाङ्स्तु-हात्वा । अदो जग्धिः । जग्ध्वा ॥ समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् । ७ । १ । ३७ ॥ अव्ययपूर्वपदे अनञ्समासे क्त्वो ल्यबा- देशः स्यात् ॥ तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् ? अकृत्वा । पर्युदासाश्रयणान्नेह । परमकृत्या ॥ षत्वतुकोरसिद्धः । ६ । १ । ८६ ॥ ष्ट्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रमसिद्धं स्यात् ॥ कोसिचत् । इह षत्वं न । अधीत्य । प्रेत्य— 'ह्रस्वस्येति तुक् ॥ वा ल्यपि । ६।४।३८ ॥ अनुदात्तोपदेशानां वनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा स्याल्ल्यपि ॥ व्यवस्थितविभाषेयम् । तेन मान्तानां वा नान्तानां वनादीनां च नित्यम् ॥ आगत्य । आगम्य । प्रणत्य । प्रणम्य । प्रहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । वितत्य । 'अदो जग्धिः । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो ल्यब्वाधते । जग्धिविधौ ल्यब्ग्रहणात् । तेन हित्त्वदत्त्वात्त्वेत्त्वदीर्घत्वश्यूटितो ल्यपि न । विधाय । प्रदाय । प्रखन्य । प्रस्थाय । प्रक्रम्य । आपृच्छय । प्रदीव्य । प्रपठ्य ॥ न ल्यपि १ वञ्चिलुञ्चेति । वञ्चधातोश्चित्त्वाद् “उदितो वा” इतीट्पक्षेऽनेन कित्त्वविकल्पः । ऋतधातोः क्त्वाप्रत्यये चिकीर्षिते “आयादयः-” इत्यनेन “ऋतेरीयङ्” इति विहितस्येयङ्प्रत्ययस्याभावेऽनेन विकल्पः ॥ २ तृषिमृषीति । “नोपधात्-” इत्यतो वाग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे काश्यपग्रहणं पूजार्थम् ॥ ३ अञ्चुधातो- रुदित्त्वाद् “उदितो वा” इति विकल्पे प्राप्ते आह—अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिति ॥ ४ समास इति । अनञ् इत्येव सिद्धे पूर्वग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ ५ कोसिचदिति । इह पूर्वरूपस्य परादिवद्भावेन “ओसिचत्” इत्यस्य पदत्वात् सकारस्य पदादित्वाभावादिनः परत्वात् षत्वे प्राप्तेऽसिद्धत्वम् ॥ ६ अधी- त्येति । यद्यपि पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः । अत्र चोत्तरखण्डे सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव समासस्तथापि तत्र पदशब्देनार्थवत एवोपलक्षणान्न दोषः । “गतिकारक-” इत्यस्यानित्यत्वात् सुबन्तेन वा समासः । शे० ना० ॥ ७ नान्तानितामिति । प्रयोगाभिप्रायेण बहुवचनम् ॥

... wait, look at the word: वाचकतोयभाम्यांvsवाचकत्तयोभाभ्यांvsवाचकतया ताभ्यां. Wait, look at ताभ्यां: between तandभ्यांis there anा? It's भा? But भ्यांhasभ+य! The letter has भाwith a dot? No, it'sभ्यां! Wait, look at the letter before भ्यां: Is it भा? Two भाs? भा भ्यां? Wait, look at line 32: वाचक-> thenत-> thenो? or े? Wait, look at तोयभाम्यां? Let's transcribe what is ACTUALLY printed! Wait, could it be क्रियासामान्यवाचकतया ताभ्यां`? Let's look at each glyph carefully:

• वाचक
• glyph 1: त
• glyph 2: यो? Wait, could glyph 1 and 2 be त + या? No, there is a stroke on top. But wait, in line 31, look at प्रतीयते: the ते has a stroke. Here, above glyph 2, there is a stroke. But wait, is it a smudge or a print defect? Wait, look at glyph

कथङ्कारम् । इत्थंकारं भुङ्क्ते । इत्थं भुङ्क्ते इत्यर्थः ॥ सिद्धेति किम् ? शिरोऽन्यथा कृत्वा भुङ्क्ते ॥ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने । ३ । ४ । २८ ॥ कृञ् सिद्धाप्रयोग इत्येव । असू- यया प्रतिवचने ॥ यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारं भोक्ष्ये किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशि- विदोः साकल्ये । ३।४।२९ ॥ कर्मण्युपपदे णमुल् स्यात् ॥ कन्यादर्शं वरयति । सर्वाः कन्या इत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तं सर्वं भोजयतीत्यर्थः ॥ यावति विन्दजीवोः । ३ । ४ । ३० ॥ यावद्वेदं भुङ्क्ते यावलभते ताव- दित्यर्थः । यावज्जीवमधीते ॥ चर्मोदरयोः पूरेः । ३ । ४ । ३१ । कर्मणीत्येव ॥ चर्मपूरं स्तृणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्तरस्याम् । ३ । ४ । ३२ ॥ कर्मण्युपपदे पूरेर्णमुल् स्यादुकारलोपश्च वा समुदायेन वर्षप्रमाणे गम्ये ॥ गोष्पदप्रं वृष्टो देवः । गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । अस्येति किम् ? उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलप्रम् ॥ चेले क्नोपेः । ३।४।३३ ॥ चेलार्थेषु कर्मसूपपदेषु क्नोपेर्णमुल् स्याद्वर्षप्रमाणे ॥ चेलक्नोपं वृष्टो देवः । वस्त्रक्नोपम् । वसनक्नोपम् ॥ निर्मूलसमूलयोः कषः । ३ । ४ । ३४ ॥ कर्मणी- त्येव ॥ कषादिष्वनुप्रयोगं वक्ष्यति । अत्र प्रकरणे पूर्वकाल इति न संबध्यते । निर्मूलकाषं कषति । समूलकाषं कषति । निर्मूलं समूलं कषतीत्यर्थः । एकस्यापि धात्वर्थस्य निर्मूलादि- विशेषणसंबन्धाद्भेदः । तेन सामान्यविशेषभावेन विशेषणविशेष्यभावः ॥ शुष्कचूर्णरूक्षेषु पिषः । ३।४।३५ ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पिषेर्णमुल् ॥ शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टीत्यर्थः । चूर्णपेषम् । रूक्षपेषम् ॥ समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः । ३ । ४ । ३६ ॥ कर्मणी- त्येव ॥ समूलघातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवग्राहं गृह्णाति । जीवतीति जीवः । इगुपधलक्षणः कः । जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः ॥ करणे हनः । ३ । ४ । ३७ ॥ पादघातं हन्ति । पादेन हन्तीत्यर्थः । यथाविध्यनुप्रयोगार्थः सन्नित्यसमासार्थोऽयं योगः । भिन्नधातु- संबन्धे तु हिंसार्थानां चेति वक्ष्यते ॥ स्नेहने पिषः । ३ । ४ । ३८ ॥ स्निह्यते येन तस्मिन् करणे पिषेर्णमुल् ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदकेन पिनष्टीत्यर्थः ॥ हस्ते वर्तिग्रहोः । ३।४।३९ ॥ हस्तार्थे करणे ॥ हस्तवर्तं वर्तयति । करवर्तम् । हस्तेन गुलिकां करोतीत्यर्थः । हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः । ३ । ४ । ४० ॥ करण इत्येव ॥ स्व इत्यर्थग्रहणम् । तेन स्वरूपे पर्याये विशेषे च णमुल् । स्वपोषं पुष्णाति । धनपो- षम् । गोपोषम् ॥ अधिकरणे बन्धः । ३ । ४ । ४१ ॥ चक्रबन्धं बध्नाति चक्रे बध्नातीत्यर्थः ॥ संज्ञायाम् । ३ । ४ । ४२ ॥ बध्नातेर्णमुल् संज्ञायाम् ॥ क्रौञ्चबन्धं बद्धः । मयूरिकाबन्धम् । अट्टालिकाबन्धम् । बन्धविशेषाणां संज्ञा एताः ॥ कर्त्रो- र्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः । ३ । ४ । ४३ ॥ जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरु- षवाहं वहति । • पुरुषो वहतीत्यर्थः ॥ ऊर्ध्वे शुषिपूर्योः । ३ । ४ । ४४ ॥ ऊर्ध्वे कर्तरि ॥ ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । वृक्षादिरूर्ध्व एव तिष्ठन् शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्ध्वमुख एव घटादिर्वर्षोदकादिना पूर्णो भवतीत्यर्थः ॥ उपमाने कर्मणि च । ३।४।४५ ॥ चात्कर्तरि ॥ घृतनिधायं निहितं जलम् । घृतमिव सुरक्षितमित्यर्थः । अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्ट इत्यर्थः ॥ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः । ३ । ४ । ४६ ॥ यस्माण्णमुलुक्तः स एवानुप्र-

'नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वं तु न भवति । समासेनैव स्वभावतस्तयोरुक्तत्वात् । यद्यप्या- Line 27: १ मूलकोपदंशं भुक्ते इति । अयमर्थः । मूलकेन भुङ्क्ते । किं कृत्वा उपदश्य किमुपदश्य अर्थात् Line 28: मूलकमिति । २ वचनसामर्थ्यादिति । यदि हि तृतीयान्तेन शाब्देऽन्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हि Line 29: "करणे" इत्येव ब्रूयात् "करणे हनः" इतिवदिति भावः ॥ इति मनोरमा ॥ अत्र-तर्हि करण इत्येवेति । Line 30: प्रतीकमुपादाय- "एतेन 'दन्तैरुपदश्य भुङ्क्ते' इत्यर्थे इत्यादी वचनं चरितार्थमिति परास्तम् । नच Line 31: "दध्ना सह सक्तून् भुङ्क्ते" इत्यर्थे "दध्युपदंशं सक्तून् भुङ्क्ते" इत्येतत्सिद्ध्यर्थं तृतीयाग्रहणं चरितार्थम् । Line 32: तादृशे विषये उपदंशनिरूपितकर्मत्वस्यापि सत्त्वेन "उपपदविभक्तेः" इति न्यायेन तृतीयाया दुर्ल- Line 33: भत्वात् । न