वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में सटीक लिप्यन्तरण है:

( ४६४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धायाः ॥ वृक्षः ॥ मनेर्दीर्घश्च ॥ मांसम् । अशेर्देवने ॥ अक्षः ॥ स्नुव्रश्चिकृत्य- षिभ्यः कित् ॥ स्नुषा । वृक्षः । ऋक्षमृदकम् । ऋक्षं नक्षत्रम् । ऋषेर्जातौ ॥ ऋक्षोऽद्रि- भेदे भल्लूके इति च ॥ उन्दिगुथिकुषिभ्यश्च ॥ उत्सः प्रस्स्रवणम् । गुत्सः स्तबकः । कुक्षौ जठरम् ॥ गृधिपप्योर्डैको च ॥ गृत्सः कामदेवः । पक्षः ॥ अशेः सरः ॥ अक्षरम् ॥ वसेश्च ॥ वत्सरः ॥ संपूर्वाच्चित् ॥ संवत्सरः ॥ कृधूमदिभ्यः कित् ॥ बाहु- लकान्न षत्वम् । क्रुसरः स्यात्तिलौदनन् । धूसरः । मत्सरः । मत्सरा मक्षिका ज्ञेया भम्वराली च सा मता ॥ पते रश्च लः ॥ पत्सलः पन्थाः ॥ तन्तृषिभ्यां क्सरन् ॥ त्सरः सूत्र- वेष्टने । ऋक्षर ऋत्विक् ॥ पीयुकणिभ्यां कालन् ह्रस्वः सम्प्रसारणं च ॥ पीयुः सौत्रः । पियालो वृक्षभेदः ॥ कुणालो देशभेदः ॥ कटिकुषिभ्यां काकुः ॥ कटाकुः पक्षी । कुषाकुरग्निः सूर्य्यश्च ॥ सर्तेर्दुक् च ॥ सृदाकुर्वातसरितोः ॥ वृतेर्वृद्धिश्च ॥ वार्त्ताकुः । बाहुलकादुकारस्य अत्वम् । वार्त्ताकम् ॥ प्रदेर्निंत्संप्रसारणम्लोपश्च ॥ पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्रे चित्रके च सरीसृपे ॥ सृयुवचिभ्योऽन्युजागूजक्नुचः ॥ अ- न्युच् आगूच् अक्नुच् एते क्रमात्स्युः ॥ सरण्युर्मेववातयोः । यवागूः । वचक्नुर्विप्रवाग्मिनोः ॥ आनकः शीङ्भियः ॥ शयानकोऽजगरः । भयानकः ॥ आणको लृधूपिशिधा- ञ्भ्यः ॥ लवाणकं दात्रम् । यवाणको वातः । शिङ्घाणकः श्लेष्मा । पृषोदरादित्वात्पक्षे कलोपः । शिङ्घाणं नासिकामले । धाणको दीनारभागः ॥ उल्मुकदर्विहोमिनः ॥ उप दाहे । पस्य लः मुकप्रत्ययश्च ॥ उल्मुकं ज्वलदङ्गारम् । दृणातेर्विः । दुर्विः । जुहोतेर्मिनिः । होमी ॥ हियः कुक् रश्च लो वा ॥ ह्रीकुः । ह्रीकुलँज्जावान् ॥ हसिमृगृण्वार्त्तमिद- मिलूपूधूर्विभ्यस्तन् ॥ दशभ्यस्तन् स्यात् ॥ तितुत्रेति नेट् । हस्तः । मर्तः । गर्तः । एतः कर्बुरः । वूर्तः । अन्तः । दन्तः । लोतः स्यादश्रुचिह्नयोः । पोतो बालवहित्रयोः । धूर्तः । बाहुलकात्तुसेर्दीर्घश्च । तूसंतं पापं धूलिजंटा च ॥ नञ्याप इट् च ॥ नापितः ॥ तनिमृद्भ्यां कित्च ॥ ततम् । मृतम् ॥ अक्षिवृसिभ्यः क्तः ॥ अक्तम् । वृतम् । सितन् ॥ दूत- निभ्यां दीर्घश्च ॥ दूतः । तातः ॥ जेर्मूद् चोदात्तः ॥ जीमूतः ॥ लोष्टपलितौ ॥ लुनातेः क्तः तस्य सुट् धातोगुणः । लोष्टम् । पलितम् ॥ हृश्याभ्यामितन् ॥ हरित- श्येतौ वर्णभेदौ ॥ रुहे रश्च लो वा ॥ रोहितो मृगमत्स्ययोः । लोहितं रक्तम् ॥ पिशेः किच्च ॥ पिशितं मांसम् ॥ श्रुदक्षिस्पृहिगृहिभ्य आय्यः ॥ श्रवाय्यो यज्ञपशुः । दक्षाय्यो गरुडो गृध्रश्च । स्पृहयाय्यः । गृहयाय्यो गृहस्वामी ॥ दिधिषाय्यः ॥ दधाते- द्वित्वमित्त्वं षुक् च ॥ मित्र इव यो दिधिषाय्योऽभूत् ॥ वृञ एण्यः ॥ वरेण्यः ॥ स्तुवः क्सेय्यश्छन्दसि ॥ स्तुषेय्यं पुरुवर्चसम् ॥ राजेरन्यः ॥ राजन्यो वह्निः ॥ शूर- म्योश्च ॥ शरण्यम् । रमण्यम् ॥ अतेर्निच्च ॥ अरण्यम् ॥ पर्जन्यः ॥ पृषु सेचने । षस्य जः । पर्जन्यः शक्रमैघयोः ॥ वदेरन्यः ॥ वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ॥ अमिनाक्षिय-