वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- स्वं रूपं संज्ञि शब्दशास्त्रे या संज्ञा तां विना ॥ येन विधिस्तदन्तस्य । १।१।७२ ॥ विशेषणं तदन्तस्य संज्ञा स्यात् स्वस्य च रूपस्य ॥ समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः * ॥ उगि- द्वर्णग्रहणवर्जम् * ॥ विरामोऽवसानम् ।१।४।११० वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् ॥ परः संनिकर्षः संहिता ।१।४।१०९ ॥ वर्णानामतिशयितः संनिधिः संहितासंज्ञः स्यात् ॥ सुप्तिङन्तं पदम् ।१।४।१४ ॥ सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ॥ हलोऽनन्तराः संयोगः ।१।१।७ ॥ अज्भिरव्यवहिता हलः संयोगसंज्ञाः स्युः ॥ ह्रस्वं लघु ।१।४।१० ॥ संयोगे गुरु । १।४।११ ॥ संयोगे परे ह्रस्वं गुरुसंज्ञं स्यात् ॥ दीर्घं च । १।४।१२ ॥ इति *संज्ञाप्रकरणम् ॥ अथ परिभाषाप्रकरणम् । इको गुणवृद्धी ।१।१।३ ॥ गुणवृद्धिशब्दाभ्यां यत्र गुणवृद्धी विधीयेते तत्रैकँ इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ अचश्च ।१।२।२८ ॥ ह्रस्वदीर्घप्लुतशब्दैर्यत्राज्विधीयते तत्राऽचँ इति षष्ठ्यन्तं पदमुपतिष्ठते ॥ आद्यन्तौ टकितौ ।१।१।४६ ॥ टित्कितौ यस्योक्तौ तस्य क्रमादाद्यन्तावयवौ स्तः॥ मिदचोऽन्त्यात्परः ।१।१।४७ ॥ अच इति निर्धारणे षष्ठी ॥ अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयवो मित्स्यात् ॥ षष्ठी स्थानेयोगा ।१।१।४९ ॥ अनिर्धारितसंबन्धविशेषा षष्ठी स्थानेयोगा बोध्या । स्थानं च प्रसङ्गः ॥ स्थानेऽन्तरतमः। १।१।५० ॥ प्रसङ्गे सति सदृशतम आदेशः स्यात् ॥ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयंः ॥ तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य ।१।१।६६ ॥ सप्तमीनिर्देशेन विधी- यमानं कार्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य पूर्वस्य बोध्यम् ॥ तस्मादित्युत्तरस्य ।१।१।६७ ॥ पञ्चमीनिर्देशेन क्रियमाणं कार्य्यं वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य परस्य ज्ञेयम् ॥ अलोऽन्त्यस्य ।

---

१ ‘येन इति करणे तृतीया करणं च अप्रधानं भवति । तथाचाप्रधानता विशेषणविशेष्ययोः समवधाने विशेषण एव भवतीत्याशयेनाह-विशेषणमिति ॥ २-३ शब्दे वर्णात्मके संभवादाह-वर्णानामिति ॥ ४ व्यवधानं च विजातीयैरेवाभिप्रेतमित्याह-अज्भिरिति ॥ ‘ऐऔच्’ इतिसूत्रस्थचकारस्य कुत्वं नैव भवति ‘जश्त्वं तु भवति’ इति ‘अल्पाच्तरम्’ ‘सिद्धमनच्त्वात्’ ‘कथमनच्त्वम्’ ‘हलश्चेत्युपधात्’ ‘एजन्तानाम्’ इति सूत्रवार्तिकभाष्यप्रयोगैरवसीयते ॥ सप्तमीबहुवचने सुपि ‘अक्षु’ ‘एक्षु’ इति भाष्ये दृश्यते । तद्भाष्यकृतकृतमेवेति प्राञ्चो यथाश्रुतप्रमाणवादिनः । शोधकशोधितमिति नव्याः ॥ * संज्ञावाक्येषु द्विविधा गतिः-संज्ञासंज्ञिनोरुभयोरेकविभक्त्यैव निर्देशः यथा-‘ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म’ ‘वृद्धिरादैच्’ इत्या- दिषु । क्वचिच्च संज्ञिनि षष्ठ्यपीति । यथा ‘तपरस्तत्कालस्य’ इत्येवमुभयविधोपि व्यवहारः शास्त्रसंमत एवेति दर्शयितुमिदं दिक्प्रदर्शनम् ॥ ५ ‘प्रथमाध्यायस्थानां स्वरसंध्युपयुक्तानां संज्ञानां प्रकरणं समाप्तम्’ इति नागेशोक्तिस्तु न समीचीना टि-प्रगृह्यसंज्ञयोः स्वरसंध्युपयुक्तयोरपि अत्रानुक्तत्वादिति ॥ ५-६ षष्ठ्यन्ता- नुकरणं प्रथमान्तमिति प्रथमायाः ‘सुपां सुलुक्’ इति लुकि ‘न लुमताङ्गस्य’ इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात् ‘अत्वसन्तस्य’ इति दीर्घो न भवति ॥ ७ तेन ‘चेता स्तोता’ इत्यादौ प्रमाणकृतान्तर्यात्प्राप्तोऽप्यकारो गुणो न भवति, किंतु स्थानकृतान्तर्याद् एकार ओकार एव वा भवति ॥ ८ तेन ‘सुध्युपास्यः’ इत्यत्र धकारोत्तरवर्तिन ईकारस्यैव यण् जायते न तूकारयोः ॥