वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

स्वरप्रकरणम् । ( ५३९ )

दन्यतरस्याम् ।६।२।१६९ ॥ निष्ठान्तादुपमानवाचिनश्च परं मुखं स्वाङ्गं वान्तोदात्तं बहु- व्रीहौ ॥ प्रक्षालितमुखः । पक्षे निष्ठोपसर्गेति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन गतिस्व- रोऽपि भवति । उपमानम्—सिंहमुखः ॥ जातिकालसुखादिभ्योऽनाच्छादनात्- क्तोऽकृतमितप्रतिपन्नाः । ६।२।१७० ॥ सारङ्गजातः । मासजातः । सुखजातः । दुःख- जातः । जातिकालेति किम् ? पुत्रजातः । अनाच्छादनात्किम् ? वस्त्रच्छन्नः । अकृतेति किम् ? कुण्डकृतः । कुण्डमितः । कुण्डप्रतिपन्नः । अस्माज्ज्ञापकान्निष्ठान्तस्य परनिपातः ॥ वा जाते । ६।२।१७१ ॥ जातिकालसुखादिभ्यः परो जातशब्दो वान्तोदात्तः ॥ दन्तजातः । मास- जातः ॥ नञ्सुभ्याम् । ६।२।१७२ ॥ बहुव्रीहावुत्तरपदमन्तोदात्तम् ॥ अब्रीहिः । सुमाषः ॥ कपि पूर्वम् । ६ । २ । १७३ ॥ नञ्सुभ्यां परं यदुत्तरपदं तदन्तस्य समासस्य पूर्व- मुदात्तं कपि परे ॥ अब्रह्मबन्धुकः । सुकुमारीकः ॥ ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम् । ६ । २।१७४ ॥ ह्रस्वान्तोत्तरपदसमासेऽन्त्यात्पूर्वमुदात्तं कपि नञ्सुभ्यां परं बहुव्रीहौ ॥ अब्रीहिकः । सुमाषकः । पूर्वमित्यनुवर्तमाने पुनः पूर्वग्रहणं प्रवृत्तिभेदेन नियमार्थम् । ह्रस्वान्तेऽन्त्यादेव पूर्वपदमुदात्तं न कपि पूर्वमिति । अङ्गकः । कबन्तस्यैवान्तोदात्तत्वम् ॥ बहोर्नञ्वदुत्तरपदभूम्नि । ६ । २ । १७५ ॥ उत्तरपदार्थबहुत्ववाचिनो बहोः परस्य पदस्य नञः परस्येव स्वरः स्यात् ॥ बहुब्री- हिकः । बहुमित्रकः । उत्तरपदेति किम् ? बहुषु मानोऽस्य स बहुमानः ॥ न गुणादयोऽव- यवाः ।६।२।१७६ ॥ अवयववाचिनो बहोः परे गुणादयो नान्तोदात्ता बहुव्रीहौ ॥ बहुगुणा रज्जुः । बह्वक्षरं पदम् । बह्वध्यायः । गुणादिराकृतिगणः । अवयवाः किम् ? बहुगुणो द्विजः । अध्ययनश्रुतसदाचारादयो गुणाः ॥ उपसर्गात्स्वाङ्गं ध्रुवमपर्शु ।६।२।१७७ ॥ प्रपृष्ठः । प्रललाटः । ध्रुवमेकरूपम् । उपसर्गात्किम् ? दर्शनीयपृष्ठः । स्वाङ्गं किम् ? प्रशाखो वृक्षः । ध्रुवं किम् ? उद्बाहुः । अपर्शु किम् ? विपर्शुः ॥ वनं समासे । ६ । २। १७८ ॥ समासमात्रे उपसर्गादुत्तरपदं वनमन्तोदात्तम् ॥ तस्येदिमे प्रवणे ॥ अन्तः । ६।२।१७९ ॥ अस्मात्परं वनमन्तोदात्तम् ॥ अन्तर्वणो देशः । अनुपसर्गार्थमिदम् ॥ अन्तश्च । ६ । २ । १८० ॥ उपसर्गादन्तःशब्दोऽन्तोदात्तः ॥ पर्यन्तः । समन्तः ॥ न निर्विभ्याम् । ६ । २ । १८१ ॥ न्यन्तः । व्यन्तः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरे यणि च कृते उदात्तस्वरितयोर्यण इति स्व- रितः ॥ परेराभितोभावि मण्डलम् । ६ । २ । १८२ ॥ परेः परमभित उभयतो भावो यस्यास्ति तत्कूलादि मण्डलं चान्तोदात्तम् ॥ परिकूलम् । परिमण्डलम् ॥ प्रादस्वाङ्गं संज्ञा- याम् । ६।२।१८३ ॥ प्रगृहम् । अस्वाङ्गं किम् ? प्रपदम् ॥ निरुदकादीनि च । ६ । २ ।

---

१ सुख, दुःख, कृच्छ्र, अस्र, अलीक, प्रतीप, करुण, कृपण, तृप्र, सोढ । इति सुखादिः ॥ २ गुण, अक्षर, अध्याय, सूक्त, छन्दोनाम । इति गुणादिराकृतिगणः ॥ ३ निरुदक, निरुपल निर्मक्षिक, निर्मशक, निष्फालक, निष्कोलिक, निष्पेष, दुस्तरीप, निस्तरीप, निस्तरीक, निरजिन, उदजिन, उपाजिन, परेर्हस्तपादकेशकर्षाः । निरुदकादिराकृतिगणः ॥