वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( १२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- परं रूपमाम्रेडितसंज्ञं स्यात् ॥ पटत्पटेति ॥ झलां जशोऽन्ते ।८।२।३९॥ पदान्ते झलां जशः स्युः । पटत्पटदिति ॥ अकः सवर्णे दीर्घः ।६।१।१०१॥ अकः सवर्णेऽचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात् । दैत्यारिः । श्रीशः । विष्णूदयः । अचि किम् ? कुमारी शेते । नाज्झलाविति सावर्ण्यनिषेधस्तु न दीर्घशकारयोः । ग्रहणकशास्त्रस्य सावर्ण्यविधिनिषेधाभ्यां प्रागनिष्पत्तेः । अकः किम् ? हरये ॥ ( “अकोऽकि दीर्घ इत्येव सुवचम् ” ) ॥ ऋति सवर्णे ऋ वा * ॥ होतृकारः । होतॄकारः ॥ लृति सवर्णे लॄ वा * ॥ होल्ॣकारः । पक्षे ऋकारः सावर्ण्यात् । होतृकारः । ऋति ऋ वा लृति लॄ वेत्युभयत्रापि विधेयं वर्णद्वयं द्विमात्रम् । आद्यस्य मध्ये द्वौ रेफौ तयोरेका मात्रा, अभितोऽज्भक्तेरपरा । द्वितीयस्य तु मध्ये द्वौ लकारौ । शेषं प्राग्वत् । इहोभयत्रापि ऋत्यक इति पाक्षिकः प्रकृतिभावो वक्ष्यते ॥ एङः पदान्तादति ।६।१।१०९॥ पदान्तादेङोति परे पूर्वरूपमेकादेशः स्यात् । हरेऽव॑ । विष्णोऽव ॥ सर्वत्र विभाषा गोः ।६।१।१२२॥ लोके वेदे चैङन्तस्य गोरति वा प्रकृतिभावः स्यात्पदान्ते । गोअग्रम् । गोऽग्रम् एङन्तस्य किम् ? चित्रग्वग्रम् । पदान्ते किम् ? गोः ॥ अवङ् स्फोटायनस्य ।६।१।१२३॥ अ॑तीति निवृत्तम् । अचि परे पदान्ते गोरवङ् वा स्यात् । गवाग्रम् । पदान्ते किम् ? गवि । व्यवस्थितविभाषया गवाक्षः ॥ इन्द्रे च ।६।१।१२४॥ गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गवेन्द्रः ॥ अथ प्रकृतिभावः ॥ प्लुतप्रगृह्या^T अचि नित्यम् ।६।१।१२५॥ प्लुताः प्रगृह्याश्च वक्ष्यन्ते तेऽचि नित्यं प्रकृत्या॑ स्युः । एहि कृष्ण ३ अत्र गौश्चरति । हरी एतौ ॥ नित्यमिति किम् ? १-‘नाज्झलौ इति निषेधेन ईकारशकारयोः सावर्ण्यपरिहारेण ‘कुमारी शेते ’ इत्यत्र दीर्घापत्ति- ° वारणे किम् ‘अचि’ इत्यस्यानुवृत्त्या इति शङ्कां परिहरति-नाज्झलाविति निषेधस्त्विति ॥ अस्या भिप्रायः ‘नाज्झलाविति निषेधो यद्यप्याक्षरसमाम्नायिकानामेवेत्यत्र प्रकटीकृतः ॥ २ “अयं पाठो मनो- रमास्थः ” ३ ‘अमि पूर्वः’ इत्यतः ‘पूर्वः’ इति ‘एकः पूर्वपरयोः’ इति चानुवर्ततेऽत आह पूर्वरूपमिति ॥ ४ ‘आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्’ इति पूर्वस्यामन्त्रितस्याविद्यमानवत्त्वं परस्यैव कार्ये कर्तव्ये भवति । पूर्वशब्दस्य परसापेक्षत्वादिति ‘हरे’ ‘विष्णो’ इत्यनयोर्नाविद्यमानवत्त्वमिति भावः ॥ ५ कृतह्रस्वेऽपि ‘एकदेशविकृतमनन्यवत् इति’ परिभाषया गोत्वमतिदिश्यत एवेति प्रकृतिभावापत्तिः । एङ्ग्रहणे कृते तु ‘विकृतावयवनिवन्धनकार्ये नायं न्यायः’ इति एङन्तत्वं नैवागच्छतीति भावः ॥ ६ अत्रास्वरितत्वसूचिका व्याख्यैव प्रमाणम् ॥ ७ ‘देवत्रातो गलो ग्राह इतियोगे च सद्द्विधिः । मिथस्ते- न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥’ इति निर्णयात् ॥ ८ विभाषापदानुवृत्तेः ‘इन्द्रे च’ इत्यत्रैव निवृ- त्तत्वात् । विनापि नित्यपदम् ‘आद्गुणः’ इत्यादिविधीनां वैकल्पिकत्वाभावस्य व्याख्यानेनैव निर्णयाच्च नित्य- पदं ‘नित्यप्रहसितो नित्यप्रजल्पितः’ इत्यत्रेव प्रायः समानार्थकमेवेति भावः ॥ T ‘इको यणचि’ इत्यतः ‘अचि’ इत्यनुवर्तमाने पुनरज्ग्रहणम् अच्पूर्ववर्तिन एव प्लुतप्रगृह्याः प्रकृत्या स्युः, न परस्थिता अपीति बोधयन् ‘जानु उ अस्य रुजति’ इत्यत्र उञः प्रगृह्यत्वे ‘अकः सवर्णे’ इति दीर्घे ‘मय उञः’ इति वत्वे ‘जान्वस्य रुजति’ इति साधयति ॥ ९ ‘प्रकृत्याऽन्तःपादमन्यपरे’ इत्यतः ‘प्रकृत्या’ इत्यनुवर्तते इति भावः ॥