वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

[ पुष्करसद् ] विषपुट उपरिमेखल क्रोष्टुकमान [क्रोष्टुमान] क्रोष्टुपाद क्रोष्टुमाय शीर्षमाय खरप पदक वर्षुक भलन्दन मडिल मण्डिल भडित भण्डित एते यस्कादयः ॥ २१ ॥ न गोपवनादिभ्यः । २ । ४ । ६७ ॥ गोपवन शेयु [ शिशु ] बिन्दु भाजन अश्वावतान श्यामक [ श्योमाक ] श्यामाक श्यापर्ण ॥ बिदाद्यन्तर्गणोऽयम् ( ४ । १ । १०४ ) इति गोपवनादिः ॥ २२ ॥ तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे । २ । ४ । ६८ ॥ तिककितवाः वड्खभ- ण्डीरथाः उपकलमकाः पफकनरकाः बकनखगुदपरिणद्धाः उब्जककुभाः लंकशान्तमुखाः उत्तरशलङ्कटाः कृष्णजिनकृष्णसुन्दराः अष्टककपिष्ठलाः अग्निवेशदशेरुकाः ॥ एते तिक- कितवादयः ॥ २३ ॥ उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे । २ । ४ । ६९ ॥ उपक लपक अष्टक कपिष्ठल कृष्णाजिन कृष्णसुन्दर चूडारक आडारक गडक उदङ्क सुधायुक अवन्धक पिङ्ग- लक पिष्ट सुपिष्ट [ सुपिष्ठ ] मयूरकर्ण खरीजङ्घव शलाथक पतञ्जल पदञ्जल कठेरणिकुषीतक कशकृत्स्न [ काशकृत्स्न ] निदाघ कलशीकण्ठ दामकण्ठ कृष्णपिङ्गल कर्णक पर्णक जटि- रक बधिरक जन्तुक अनुलोम अनुपद प्रतिलोम अपजग्ध प्रतान अनभिहित कमक वरा- टक लेखाभ्र कमन्दक पिज्जूलक वर्णक मसूरकर्ण मदाघ कवन्तक कमन्तक कदामत दाम- कण्ठ ॥ एते उपकादयः ॥ २४ ॥ तृतीयोऽध्यायः । भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः । ३ । १ । १२ ॥ भृश शीघ्र चपल मन्द पण्डित उत्सुक सुमनस् दुर्मनस् अभिमनस् उन्मनस् रहस् रोहत् रेहत् संश्वत् तृपत् शश्वत् अमत् वेहत् शुचिस् शुचिवर्चस् अण्डर वर्चस् ओजस् सुरजस् अरजस् ॥ एते भृशादयः ॥१॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् । ३ । १ । १३ ॥ लोहित चरित नील फेन मद्र हरित दास मन्द ॥ लोहितादिराकृतिगणः ॥ २ ॥ सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् । ३ । १ । १८ ॥ सुख दुःख तृप्त कृच्छ्र अस्र आस्र अलीक प्रतीप करुण कृपण सोढ ॥ इति सुखादीनि ॥ ३ ॥ कण्डादिभ्यो यक् । ३ । १ । २७॥ कण्डूञ् मन्तु हृणीङ् वल्गु असु [ मनस् ] महीङ् लाट् लेट् इरस् इरज् इरन् उवस् उषस् वेट् मेधा कुशुभ [ नमस् ] मगध तन्तस् पम्पस् [ पपस् ] सुख दुःख ( √ मिक्ष चरण चरम अवर ) सपर अरर [ अरर् ] भिषज् भिष्णुज् [ अपर आर ] इषुध वरण चरण तुरण भरण गद्गद एला केला खेला [ वेला शेला ] लिट् लीट् [ लेखा लेख ] रेखा द्रवस् तिरस् अगद उरस् तरण [ तरिण ] पयस् संभूयस् सम्बर ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कण्ड्वादिः ॥ ४ ॥ नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः । ३ । १ । १३४ ॥