वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

षण्डिकादिभ्यो ण्यः । ४ । ३ । ९२ ॥ षण्डिक सर्वसेन सर्वकेश शाक शट रक शंख बोध ॥ इति षण्डिकादिः ॥ ७३ ॥ सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञौ । ४ । ३ । ९३ ॥ १ सिन्धु वर्णु मधुमत् कम्बोज साल्व कश्मीर गन्धार किष्किन्धा उरसा दरद (दरद्) गन्दिका॥ इति सिन्ध्वादिः ॥ ७४ ॥ २ तक्षशिला वत्सोद्धरण कैर्मेदुर ग्रामणी छगल क्रोष्टुकर्ण सिंहकर्ण सङ्कुचित किंनर काण्ड- धार पर्वत अवसान बर्बर कंस ॥ इति तक्षशिलादिः ॥ ७५ ॥ शौनकादिभ्यश्छन्दसि । ४ । ३ । १०६ ॥ शौनक वाजसनेय शाङ्गरव शापेय शाख्येय खाडायन स्तम्भस्कन्ध देवदर्शन रज्जुभार रज्जुकण्ठ कठशाठ कपाय तल दण्ड पुरुषांसक अश्वरेज ॥ इति शौनकादिः ॥ ७६ ॥ कुलालादिभ्यो वुञ् । ४ । ३ । ११८ ॥ कुलाल वरुड चाण्डाल निषाद कर्मार सेना सिरिन्ध्र (सिरिध्र) सैरिन्ध्र देवराज पर्षत् (परिषत्) वधू मधु रुरु रुद्र अनडुह श्वश्नन् कुम्भ- कार श्वपाक वैजवापि ॥ इति कुलालादिः ॥ ७७ ॥ रैवतिकादिभ्यश्छः । ४ । ३ । १३१ ॥ रैवतिक स्वाविशि क्षैमवृद्धि गौरग्रीव (गौर- ग्रीवि) औदमेघि औदवापि वैजवापि ॥ इति रैवतिकादिः ॥ ७८ ॥ बिल्वादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १३६ ॥ बिल्व व्रीहि काण्ड मुद्ग मसूर गोधूम इक्षु वेणु गवेधुका कर्पासी पाटली कर्कन्धु कुटीर ॥ इति बिल्वादिः ॥ ७९ ॥ पलाशादिभ्यो वा । ४ । ३ । १४१ ॥ पलाश खदिर शिंशपा स्यन्दन पुलाक करीर शिरीष यवास विकङ्कत ॥ इति पलाशादिः ॥ ८० ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । ४ । ३ । १४४ ॥ शर दर्भ मृद् (मृत्) कुटी तृण सोम बल्वज ॥ इति शरादिः ॥ ८१ ॥ तालादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १५२ ॥ तालाद्धनुषि । बार्हण इन्द्राशिन इन्द्रादश इन्द्रा- युध चय श्यामाक पीयूक्षा ॥ इति तालादिः ॥ ८२ ॥ प्राणिरजतादिभ्योऽञ् । ४ । ३ । १५४ ॥ रजत सीस लोह उदुम्बर नीप दारु रोहीतक विभीतक पीतदारु तीव्रदारु त्रिकण्टक कण्टकार ॥ इति रजतादिः ॥ ८३ ॥ प्लक्षादिभ्योऽण् । ४ । ३ । १६४ ॥ प्लक्ष न्यग्रोध अश्वत्थ इङ्गुदी शिग्रु रुरु कक्षतु बृहती ॥ इति प्लक्षादिः ॥ ८४ ॥ हरीतक्यादिभ्यश्च । ४ । ३ । १६७ ॥ हरीतकी कोशातकी नखरजनी शक्रण्डी दाडी दोडी श्वेतपाकी अर्जुनपाकी द्राक्षा काला ध्वाक्षा गभीका कण्टकारिका पिप्पली चिम्पा (चिञ्चा) शेफालिका ॥ इति हरीतक्यादिः ॥ ८५ ॥

• माशब्दादिभ्य उपसंख्यानम् * । ४ । ४ । १ ॥ माशब्दः । नित्यशब्दः । कार्य- शब्दः ॥ इति माशब्दादिः ॥ ८६ ॥