वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ॥ बहुगणवतुडति संख्या ।१।१।२३ ॥ एते संख्यासंज्ञाः स्युः ॥ डति च ।१।१।२५ ॥ डत्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥ प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः १।१।६१ ॥ लुक्श्लुलुप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तत्संज्ञं स्यात् ॥ षड्भ्यो लुक् ।७।१ २२ ॥ षड्भ्यः परयोर्जश्शसोर्लुक् स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।१।१।६२॥ प्रत्यये लुप्तेऽपि तदाश्रितं कार्यं स्यात् । इति जसि चेति गुणे प्राप्ते ॥ न लुमतानङ्गस्य ।१।१।६३ ॥ लुक् श्लु लुप् एते लुमन्तः ॥ लुमता शब्देन लुप्ते तन्निमित्तमङ्गकार्यं न स्यात् । कति । कति । कतिभिः । कतिभ्यः । कतिभ्यः । कतीनाम् । कतिषु । अस्मद्युष्मत्षट्संज्ञकास्त्रिषु सरूपाः । त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । त्रयः । त्रीन् । त्रिभिः त्रिभ्यः ॥ त्रेस्त्रयः ।७।१ ५३ ॥ त्रिशब्दस्य त्रयोदेशः स्यादामि ॥ त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् । गौणत्वे तु नेति केचित् । प्रियत्रीणाम् । वस्तुतँस्तु—प्रियत्रयाणाम् । त्रिषु ॥ द्विशब्दो नित्यं द्विवचनान्तः ॥ त्यदा- दीनामः ।७।२।१०२ ॥ एषामकारोऽन्तादेशः स्याद्विभक्तौ ॥ द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः * ॥ द्वौ २ । द्वाभ्याम् ३ । द्वयोः २ । द्विपर्यन्तानां किम् ? भवान् । भवन्तौ ॥ संज्ञायामुपसर्जनत्वे च नात्वम् । सर्वान्तर्गणकार्यत्वात् । द्विर्नाम कश्चित् । द्विः । द्वी । द्वावतिक्रान्तोऽतिद्विः। हरिवत्। प्राधान्ये तु परमद्वौ इत्यादि । औडुलोमिः । औडुलोमी । बहुवचने तु उडुलोमाः॥लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारो वक्तव्यः * ॥ बाह्वादीञोऽपवादः ॥ औडुलोमिम् । औडुलोमी । उडुलोमान् ॥ इतीदन्ताः ॥ वातप्रमीरित्युणादिसूत्रेण माङ ईप्रत्ययः स च कित् । वातं प्रमिमीते—वातप्रमीः ।

---

—व्यासादिमहर्षिप्रयोगासाधकत्वरूपा पाणिनीयव्याकरणे न्यूनता नापि 'पृषोदरादीनि' इति सूत्रभाष्यहर्यादिसंमत- शब्दप्रयोगप्रमाणभूतवव्यासादीनां 'शास्त्रान्वितः' इति श्रुतिविरुद्धकर्मकारित्वापत्तिरिति दाधिमथानां महर्षिनि- न्दामसह्मानानां सिद्धान्तः । एवं च 'सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते' इति 'अनङ् सौ' इत्यनङो वैकल्पिकत्वेन 'कृष्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतम् 'असखि' इति प्रतिषेधस्य वैकल्पिकत्वेन 'सखिना वानरेन्द्रेण' इति रामायणं च व्याख्यातम् । 'क्लीबे च पतिते पतौ' इत्यत्र तु सकलस्मृतिविरोधानुत्था- नाय 'अकृतचतुर्थीकर्म' इति पूर्वपदस्य 'विनापि प्रत्ययं पूर्वोत्तरपदयोर्लोपो वक्तव्यः' इत्यनेन लोपे अकृतचतुर्थीकर्मेति पूर्वपदान्तर्गतकृतचतुर्थीकर्मेत्युत्तरपदस्य 'शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वेन लोपे 'अपतौ' इति वा समास एवेति न घिसंज्ञानुपपत्तिः ॥ १ 'निजां त्रयाणाम्' इति निर्देशेन नायं सकारान्तः षष्ठवदित्याह—त्रयादेश इति ॥ २ गौणत्वेनेति । 'आमि सर्वनाम्नः' इति वदिति भावः ॥ ३ सूत्रान्तरसाहचर्याश्रयणे मानाभाव इत्याह—वस्तुतस्त्विति ॥ ४ सर्वान्तर्गणस्त्यदादिः ॥ ५ युष्मदस्मदोरत्वयत्वटिलोपैः किमः कादेशेनास्य बाधात् भवतस्त्यदादिभ्यः प्राक् पाठेन सकलेष्टसिद्धौ वृथैवेयमिष्टिरिति प्रक्षाशयः ॥ ६ त्यदादितः प्राक्पाठेनेष्टसिद्धिरूं, स च भवांश्च भवन्तौ इत्यत्र भवत एकशेषोपपत्तये परपाठे करणीये ऽत्त्वापत्तिवारणायेष्टेरावश्यकत्वादिति भवतः शतृप्रत्यया- न्तत्वभ्रमवारणायैकवचनप्रयोगसहकृतमुदाहरति-भवान् भवन्ताविति ॥ 'त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते' इति वार्तिकमनुसृत्येदम् । 'पूर्वशेषदर्शनाच्च' इति वार्तिकेन पूर्वपाठेपि एकशेषे दोषाभावेन त्विष्टिव्यर्थैवेति तत्त्वम् ॥