वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 107, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ें७८ वाक्यपदीयम् धीयते । बोध्यमिति१ चाध्याह्रियते । तथा च शब्दस्य-अग्निशब्दादेः स्वं रूपम्-अग्नि- शब्दत्वादिकं बोध्यमिति स्वरूपमिति सूत्रस्यार्थः । एवञ्च स्वरूपमिति सूत्रे व्यक्तेः संज्ञात्वं जातेश्च संज्ञित्वं बोध्यते । तदाह—कैश्चित्तु स्वरूपमिति सूत्रेण व्यक्तिः अग्निशब्दरूपा संज्ञा उपदिश्यते जातिश्च संज्ञिनीति तद्भावः । नन्वेवमग्नेर्ढग्वि- त्यादौ अग्निशब्देन अग्निशब्दत्वजातेः प्रतीतौ तया ढञः पौर्वापर्यासम्भवात्सूत्रार्था- नुपपत्तिरत आह—व्यक्तेरिति । व्यक्तेः-व्यक्तिसम्बन्धीनि, कार्याणि-पौर्वापर्या- दीनि, संसृष्टा-व्यक्तिसंसृष्टा जातिः प्रतिपद्यते व्यक्तिद्वारा जातेः पौर्वापर्यमादाय सूत्रार्थोपपत्तिरिति भावः ॥ ६९ ॥ कोई लोग 'स्वरूप' इस सूत्र में (अग्निशब्दरूपा) व्यक्ति संज्ञा (और जाति संज्ञी) मानते हैं और व्यक्ति सम्बन्धी पौर्वापर्यादि कार्य उस (व्यक्ति) में सदा संसृष्ट रहने वाली जाति में व्यक्ति के द्वारा माना जाता है। अत एव 'अग्नेर्ढक्' सूत्र के अग्निशब्द से अग्निशब्दत्व जाति की प्रतीति होने पर भी पौर्वापर्य बनता है ॥ ६८ ॥ दूसरे लोग ऐसे हैं जो 'स्वरूपं' सूत्र में बोधक पद का अध्याहार करते हैं। उनके मत से 'शब्दस्य (अग्निशब्द रूपी व्यक्ति का) स्वरूपं (अग्निशब्दत्व) आदि बोधक है। इस प्रकार अग्निशब्दत्व जाति संज्ञा और अग्निशब्द व्यक्ति संज्ञी मानी जाती है। जैसे— संज्ञिनीं व्यक्तिमिच्छन्ति सूत्रग्राह्यामथापरे । जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते ॥ ६९ ॥ यदि तु स्वरूपमिति सूत्रे बोधकमित्यध्याह्रियते तदा शब्दस्य-अग्निशब्दादि- व्यक्तेः, स्वरूपम्—अग्निशब्दत्वादिकं बोधकमित्यर्थः इति अग्निशब्दत्वादिकाजातिः संज्ञा अग्निशब्दादिव्यक्तिश्च संज्ञिनी तदाह—अथापरे सूत्रग्राह्यां सूत्रबोध्यां व्यक्तिम् अग्निशब्दादिरूपां संज्ञिनीमिच्छन्ति जातिं च संज्ञामिति भावः । तथा च जातिप्रत्यायिता जात्या बोधिता आश्रिता व्यक्तिः प्रदेशेषु 'अग्नेर्ढक्' इत्या- दिषूपतिष्ठते इत्यर्थः । जातेः शक्यत्व इव शक्तत्वे लाघवमिति भावः ॥ ये लोग सूत्र से गृहीत (बोध्य) होने वाली अग्निशब्दरूप व्यक्ति को संज्ञिनी (और जातिको संज्ञा) मानते हैं और जाति से उपस्थित व्यक्ति ही 'अग्नेर्ढक्' आदि सूत्रों से उपस्थित होती है ॥ ६९ ॥ उद्योतकारास्तु—प्रायेण संज्ञासंज्ञिनोः सामानाधिकरण्यस्यैव दर्शनात् शब्दस्य रूपम्—अग्निशब्दत्वादिकं, स्वं-व्यक्तिसंज्ञकमित्यर्थेन व्यक्तेः, शब्दस्य-तत्तज्जाति- विशिष्टस्य स्वं-व्यक्ति रूपं-सामान्यसंज्ञकमित्यर्थेन च जातेः संज्ञात्वं कल्प्यते इति वर्णयन्ति । इदमत्र बोध्यम्—जातेः व्यक्तेर्वा संज्ञात्वमिति पक्षद्वयेऽपि फले न कश्चिद्भेदः। १. 'इदं केचिद् वृत्तिकाराः पठन्ति स्वरूप शब्दस्य ग्राहक मन्वनि बोधक प्रत्यायकमिति ' अपरे तु स्वरूपं शब्दस्य ग्राह्यं बोध्यं प्रत्याय्यमिति' पुञ्जराजः ।