भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 128, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 128

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ६६ त्येतदेकं पदमिति तया पदं गृह्यते' इति वाचस्पतिमिश्रलेखात् 'शब्दार्थप्रत्या- यानाम्' इति योगसूत्रव्याख्यावसरे 'स च वर्णरूपोऽप्यवाचकत्वाद् ध्वनिरित्युच्यते' इति 'नादाख्यगकारादिवर्णान्' इति च नागेशभट्टलेखात् 'शब्दश्च वायुगुणो ना- काशगुणः अत एव भाष्ये आकाशदेशः शब्द इत्युक्तमिति' मञ्जूषायां निरूपितत्वा- श्चावगम्यते। ध्वनिः शब्दरूपता च 'अथ वा प्रतीतपदार्थको लोके ध्वनिः शब्द इत्युच्यते' इति महाभाष्ये उक्ता। 'बुधैर्वैयाकरणैः प्रधानीभूतस्फोटरूपव्यङ्ग्यव्य- ञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृत' इति काव्यप्रकाशकृता। 'ननु यस्य द्वयं श्रोत्रं तस्य बुद्धिद्वयं भवेत्' इति भर्तृशारिकारिकाव्याख्यावसरे तत्त्वसंग्रहटीकायां पञ्जि- काख्यायां 'यस्य-वैयाकरणादेर्घोषात्मको ध्वनिर्व्यञ्जको नतु वायवीयसंयोगविभागा- त्मक' इति कमलशीलेन चानूदिता ॥ ८४ ॥ ननु यदि ध्वनिभागाः प्रत्येकं कृत्स्नमेव शब्दं व्यञ्जयन्ति तर्हि वर्णेषु वर्णावय- वाः पदे वर्णा वाक्ये पदानि च कथमवभासन्ते तत्र तेषां तदभिव्यञ्जकध्वनीनां चा- भावादत आह— यद्यपि ध्वनियाँ पूर्ण शब्द को व्यक्त करती हैं तथापि वर्णों में वर्णावयव, पदों में वर्ण और वाक्य में पदों की प्रतीति होती है, क्योंकि— असतश्चान्तराले याञ्छब्दानस्तीति मन्यते । प्रतिपत्तुराशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः ॥ ८५ ॥ अन्तराले—ध्वन्युत्पत्तिस्फुटशब्दग्रहणयोर्मध्ये निर्भागेषु अक्रमेषु वर्णपदवाक्येषु ध्वनिभिरभिव्यज्यमानेषु वर्णे वर्णावयवरूपाः पदे वर्णरूपाः वाक्ये पदमुरूपाः बुद्धयो जायन्ते ताभिश्च बुद्धिभिः प्रतिपत्ता भागभूतान् असतः वर्णे पदे वाक्ये च अविद्यमानान् तान् शब्दान् वर्णावयवान् पदानि च अस्तीति मन्यते सा प्रति- पत्तुराशक्तिः असामर्थ्यम् तैः शब्दैरनेकांशस्फोटग्रहणाक्षमता तादृशाश्चान्तराले शब्दा- भिमानाः। न च ते वस्तुतः सन्ति किन्तु सः अन्तराले शब्दग्रहणरूपो भ्रमः अक्रमस्य सत्यस्य स्फोटस्य ग्रहणोपाय एव । यथा आराद्वनस्पतौ मिथ्याभूतहस्तिप्रत्यय- प्रवाहः सत्यवनस्पतितत्त्वप्रतिपत्तिहेतुस्तथा भागापभासिन्यो वर्णपदविषया मिथ्या- बुद्धयः सत्यस्फोटप्रतिपत्तिहेतव इति सत्त्वम् ॥ ८५ ॥ ध्वनि की उत्पत्ति और शब्द के स्पष्ट ग्रहण के बीच के काल में जो अवयव वर्ण, पद और वाक्य में नहीं हैं किन्तु वर्णावयव, वर्ण और पद के रूप में प्रतीत होते हैं। वह समझने वाले की अशक्ति है। जिससे वह निरंशस्फोट का ग्रहण नहीं कर पाता। वास्तव में वे वर्णावयव आदि शब्द में नहीं हैं। किन्तु यह बीच में जो शब्द भ्रम होता है वह स्फोट के ग्रहण में सहायक बनता है और स्फोट के ग्रहण का उपाय है। जैसे दूर के पेड़ को भ्रम से हाथी समझ लिया जाय फिर उसके ठीक रूप समझने के प्रयत्न करने पर यह पता चल जाता है कि वह पेड़ है। जैसे वर्णादिकों में जो विभाग की प्रतीति होती है वह असत्य है उसी असत्य से सत्य स्फोट की प्रतीति होती है ॥ ८५ ॥

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक) · पृष्ठ 128, कुल 192 में से · BharatKosha