वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 132, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ेंब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत हिन्दी-व्याख्योपेतम् १०३ तथा वाक्ये निर्भागे वाक्ये व्यज्यमाने व्यञ्जनीये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः निर्भागवाक्याभिव्यक्तिविषयकप्रयत्नविशेषोत्पद्यमानैर्ध्वनिभिः पूर्वं प्रथमं भागावग्र- हरूपेण वर्णपदाभिव्यञ्जकध्वनिभिस्तैरपि सादृश्यात्तद्वृत्तिसंकार्यमिवापन्नैः वर्णपद- प्रत्यवभासरूपभागावग्रहविषया बुद्धिः प्रवर्त्तते जायते। ततः प्रणिधानादिना वास्त- वमखण्डं स्फोटं बुद्ध्या विषयीकुर्वन्ति तादृशप्रणिधानासमर्थास्त्वस्मदादयः साव- यवत्वमेव सत्यतया मन्यन्ते इति तात्पर्यम् । जैसे जब अखण्ड वाक्य की अभिव्यक्ति के प्रयत्नों से उत्पन्न ध्वनियों के द्वारा अखण्ड वाक्य व्यक्त करना है तब पहले वर्ण, पद के भाग वाली बुद्धि प्रवृत्त होती है। पुनः प्रणिधानादिवस वास्तविक अखण्ड स्फोट का ज्ञान होता है ॥ ९० ॥ ननु स्फोटाभिव्यञ्जकैर्ध्वनिभिः कथं वर्णपदप्रत्यवभासरूपभागावगाहिमिथ्या- बुद्धिरिति चेत् कथं शुक्तिप्रमाजनकेन चक्षुषा रजतावभासा मिथ्याबुद्धिरिति पश्य । यदाहुर्मण्डनमिश्राः-‘ध्वनयः सदृशात्मानो विपर्यासस्य हेतवः । उपलम्भ्रमेवेदं विपर्यासस्य कारणम् ।' इति । उपलम्भकमेवेति । यथा दूराद्वनस्पतौ इन्द्रिय- सन्निकर्षो विपर्यासस्य निमित्तं स एव प्रणिधानसहायो वृक्षोपलब्धेर्निमित्तमेवं निमित्तमेवेदृशं शब्दतत्त्वोपलब्धेः यद्विपर्यासयदेव शब्दतत्त्वमुपलम्भयति । नहि शब्दान्तरविलक्षणध्वनयोऽन्ये तस्याभिव्यक्तौ सन्ति येन कदाचिद्विपर्यासो भवेत् तद् एव च तुल्यरूपः सर्वप्रतिपत्तॄणां तन्निमित्तस्य समानत्वादिति भावः ॥ ९० ॥ ननु यदि वाक्ये असत्त्वान्नैव वर्णाः पदानि च कल्प्यन्ते तर्हि दूरस्थवृक्षादौ पूर्वं कस्यचिन्मेघ इति कस्यचिद्रपर्वत इति कस्यचिद्धस्तीति कल्पना दृश्यते न तु क्रमनि- यमः इह तु पूर्वं वर्णावग्रहा बुद्धिः ततः पदावग्रहा ततो वाक्यावग्रहा इति क्रमनि- यमः किंकृत इत्यत आह— दूरस्थवृक्ष में किसी को मेघ, कही को हाथी, किसी को पर्वत का अनियत भ्रम होता है किन्तु शब्द में पहिले वर्ण उसके बाद पद उसके बाद वाक्य रूप में नियतक्रम प्रतीत होने में क्या कारण है इस प्रश्न का उत्तर कहते हैं— यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरबीजयोः । तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः ॥ ९१ ॥ पदार्थानां नियतशक्तिकत्वात् यथा क्षीरबीजयोः विकारे दधिवृक्षभावेन परिणामे आनुपूर्वीनियमः क्रमनियमः तथैव प्रतिपत्तॄणाम् अर्वाग्दृशामस्म- दादीनां स्फोटविषयासु बुद्धिषु पूर्वं वर्णविषया ततः पदविषया ततो वाक्यविषया बुद्धिरिति क्रमो नियतो वर्तते नियतक्रमत्वाद्रूढस्य चाद्रूढस्यापि क्रमनियम इत्यर्थः ॥ जैसे दूध और बीज का विकार दही और वृक्ष है और इन विकारों का क्रम भी नियत है (अर्थात् दूध कुछ गाढ़ा होता है तब दही बनता है । बीज में अंकुर निकलता है तब धीरे धीरे वृक्ष बनता है इस प्रकार कम बँधा हुआ है ) वैसे ज्ञान प्राप्त करने वाले हम लोगों की