वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 150, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ेंसंस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् १२१ आगतः प्राप्तः सन् प्राणं वायुमाविशति अभिहन्ति स्वरूपं तत्र प्रत्यक्त्यात्मरूप- तामापादयति अथ अभिघातानन्तरमसो सवृत्तिकमनोयुक्तः प्राणः समुदीर्यते ऊर्ध्वं गमनाय प्रेर्यते इति यावत् ॥ ११३ ॥ वही ज्ञाता (अन्तःकरण) अर्थ बताने की इच्छा होने पर मन बन जाता है और वह जठराग्नि से संयुक्त होकर पाक प्राप्त करता है तथा प्राणवायु में धक्का लगा कर बाद में वृत्ति और मन के सहित प्राण ऊपर की ओर चलता है ॥ ११३ ॥ अन्तःकरणतत्त्वस्य वायुराश्रयतां गतः । तद्धर्मेण समाविष्टस्तेजसैव विवर्तते ॥ ११४ ॥ ततः अन्तःकरणतत्त्वस्य मनसः आश्रयतां गतो वायुः यत्र प्राणवायुर्नास्ति तत्र मनो नैव तिष्ठति यथा मृतशरीरे अतः प्राणवायुर्मनस आश्रय इत्युच्यते तद्धर्मेण मनोधर्मेण दाहेन ज्ञानरूपशब्देन वा समाविष्टः तेजसैव, जठराग्निमहकारेणैव विव- र्तते बहिः शब्दरूपो भवति । तेजसैवेति पाके यथा इन्धनं तेज आश्रयतां प्रतिपन्नं तन्मावेशादिन्धनरूपतां विहाय तेजोरूपं भवति तथा वायुः स्वरूपहानेन मनोरूपतां प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ११४ ॥ तब अन्तःकरणतत्त्वरूपी मन का आश्रय प्राणवायु मनोधर्म (पाक दाह—अथवा ज्ञानरूप शब्द) समाविष्ट होकर तेज (जठराग्नि) की सहायता से बाहर शब्द के रूप में भासित होता है ॥ ११४ ॥ विभज्य स्वात्मनो ग्रन्थीन् श्रुतिरूपैः पृथग्विधैः । प्राणो वर्णानभिव्यज्य वर्णेष्वेवोपलीयते ॥ ११५ ॥ दाहवशादेव प्राणः सवृत्तिकमनोरूपान्तःकरणयुतः स्वात्मनो ग्रन्थीन् कादिव- र्णरूपान् विभज्य पृथगवस्थाप्य पृथग्विधैः भिन्नैः श्रुतिरूपैः श्रूयमाणैः ध्वनिभिः वर्णान् अभिव्यज्य वर्णेष्वेवोपलीयते वर्णतः पृथक् न तिष्ठति किन्तु तद्रूप एव भवतीति सवृत्तिकमनोरूपान्तःकरणयुतस्य वायोर्यः शब्दभावेन परिणामः स एव ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥ और दाह के वशीभूत होकर प्राण, वृत्ति विशिष्ट मनरूपी अन्तःकरण से युक्त होकर अपनी क, ख आदि वर्णरूपी ग्रन्थिका विभाग करके अनेक प्रकार से सुनाई पड़ने वाली ध्वनियों से शब्दों को अभिव्यक्त कर पुनः उन्हीं वर्णों में ही लीन होता है । अर्थात्, वृत्ति सहित मनरूपी अन्तःकरण से युक्त जो वायु का शब्द रूप में परिणाम है। 'ही ज्ञान का शब्दरूप होना है ॥ ११५ ॥ अयमेव क्रम उक्तः शब्दोत्पत्तौ पाणिनिशिक्षायाम्— 'आत्मा बुद्ध्या समेत्यार्थान् मनो युङ्क्ते विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ सोदीर्णो मूर्ध्व्यभिहतो वक्त्रमापद्य मारुतः । वर्णान् जनयते' इति ।