वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 161, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ें१३२ वाक्यपदीयम् वहारः (इतिशब्दः प्रकारवचनः देवतादिवत् स्वार्थे तल्) शब्दो व्यपाश्रयो मूल- मस्या इति शब्दव्यपाश्रया। न हि शब्दमनुपष्वज्य कोऽपि कमपि कस्मिंश्चिदपि व्यवहारे प्रवर्तयितुं शक्नोतीति सर्वो व्यवहारः शब्दमूल एवेति भावः। ननु सर्वा- सामितिकर्तव्यतानां शब्दमूलत्वे बालानां शब्दाज्ञानेन तेषामितिकर्तव्यताप्रतिपत्तिः कथमत आह—यामिति। पूर्वमाहितः संस्कारः शब्दभावनाख्यो यस्येति पूर्वाहि- तसंस्कारः बालोऽपि यामितिकर्तव्यतां प्रतिपद्यते स्पष्टवचसामस्मदादीनां व्यवहारः शब्दपूर्वको दृष्ट इति तत्साम्येन अस्पष्टवचसां बालानामपि व्यवहारः शब्दपूर्वक एव मन्तव्यः तत्रैतज्जन्मीयशब्दपूर्वकत्वस्य प्रत्यक्षतो बाधेन जन्मान्तर- शब्दपूर्वकत्वमास्थेयमिति भावः। एतदेव वक्ष्यति [ वा० का० २ कारि १४८ ] साक्षाच्छब्देन जनितां भावनानुगमेन वा। इतिकर्तव्यतायां तां न कश्चिदतिवर्तते॥ इति॥ १२१॥ लोक में जितने कार्य करने के नियम हैं उन सबके मूल में शब्द है। (बिना शब्द का उच्चारण किए कोई कार्य हो ही नहीं सकता) बालक भी पूर्व जन्म के शब्द भावना नामक संस्कार के द्वारा ही अपना कार्य करता है। हमारे व्यवहारों की तरह बालकों के भी व्यवहार शब्द-भावना के रूप में स्थिर जन्मा- न्तरीय शब्द से ही होते रहते हैं॥ १२१॥ ननु का इतिकर्तव्यता बालस्य यत्र जन्मान्तरशब्दपूर्वकत्वमास्थीयतेऽत आह- बालक की वह इतिकर्तव्यता जिसके द्वारा जन्मान्तर के संस्कार माने जाते हैं। आद्यः करणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम्। स्थानानामभिघातश्च न विना शब्दभावनाम्॥ १२२॥ अशिक्षितशब्दोच्चारणस्य बालस्य यः आद्यः प्राथमिकः करणविन्यासः कर- णानां प्रयत्नानां विन्यासः¹ शब्दोच्चारणे विनियोगः तेन च करणविन्यासेन प्राणस्य प्राणवायोः ऊर्ध्वं समीरणम् तेन च वायुना ऊर्ध्वदेशं गत्वा मूर्धानमाहत्य प्रति- निवृत्त्य स्थानानामभिघातः तत्तद्वर्णोच्चारणाय तेषु तेषु स्थानेषु शब्दहेतुभूतः संयोगविशेषः शब्दभावनां अन्तः शब्दभावनां विना भवितुं नार्हतीति शेषः॥ क्योंकि शब्द-भावना के बिना अबोध बालक करणों (प्रयत्नों) का शब्दोच्चारण के लिए विनियोग नहीं कर सकता। और बिना प्रयत्नों के प्राणवायु का ऊपर की ओर बढ़ना तथा शब्दोच्चारण के लिए शिर तथा कण्ठ आदि स्थानों में अभिघात भी नहीं हो सकता। अर्थात शब्द का उच्चारण ही नहीं हो सकता॥ १२२॥ १. वाचस्पतिमिश्रास्तु न्यायकणिकायाम्—'आद्यःकरणविन्यास' इतीमां कारिकां 'जात- मात्रः खल्वयं बालकः पित्रोर्मुखे हुते मधुसर्पिषी लिहन् लेढि। सोऽयमाद्यः करणविन्यासः प्राणांश्चोर्ध्वं समीरयति यच्छूत्करोतीति उच्यते। अपि चोदीरितेन वायुनादृष्टवशात्तानि स्थानान्य- भिहन्ति यतः शब्दभेद आविरास्ते तदेतत्प्राग्भवीयशब्दभावनाविजृम्भितमिति व्याचक्षते।