भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 179, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 179

१५० वाक्यपदीयम् ननु कोऽसावागमः यद्बलेन साधुत्वज्ञानं येन च साधूनां पुण्यजनकत्वमित्यत आह — वह कौन आगम है जो साधुत्वज्ञान और उससे पुण्यजनकत्व ज्ञान करता है— साधुत्वज्ञानविषया सैषा व्याकरणस्मृतिः । अविच्छेदेन शिष्टानामिदं स्मृतिनिबन्धनम् ॥ १४२ ॥ यथा भक्ष्याभक्ष्यगम्यागम्यविषयाः स्मृतयो व्यवस्थिताः तासु निबद्धमाचारं च शिष्टा न व्यतिक्रामन्ति तथा साधुत्वज्ञानविषया वाच्यावाच्यविषया एषा व्याकरणस्मृतिर्वर्तते पारम्पर्यात् स्मृतो ह्यर्थः पुनः पुनर्निबध्यत इति इदं व्याकरणं शिष्टनामविच्छेदेन पारम्पर्येण स्मृतिनिबन्धनम् अनादिरागममूला चेयं स्मृतिः स्मृत्यन्तरवदत्यन्तमादरणीयेति तात्पर्यम् ॥ १४२ ॥ यह व्याकरण आगम शब्दों का साधुत्व बतलाना है और यह व्याकरण शिष्टों की अनादि परम्परा से चला आ रहा है अनादि ही आगम (वेद) मूलक है ॥ १४२ ॥ एवं शिष्टानुगृहीतस्मृतित्वेन व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्यमुपपाद्य तस्याः सर्व- शब्दविषयकत्वमाह— वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् । अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाचः परं पदम् ॥ १४३ ॥ अनेकतीर्थेन अनेकस्थानेन प्राणबुद्धिहृदयाख्येन भेदो यस्यास्तस्या अनेक- तीर्थभेदायाः वैखर्याः मध्यमायाः पश्यन्त्याश्च त्रय्या वाच एतदद्भुतं व्याकरणं परं पदम् परमं स्थानं व्याकरणेन त्रयी वाक् विज्ञातुं शक्येति भावः ॥ और वही व्याकरण स्मृति शिष्टों से आदृत होने से प्रमाणभूत है और समस्त शब्दों का ज्ञान इसी से होता है। क्योंकि प्राण, बुद्धि और हृदयरूपी अनेक स्थानों में वैखरी, मध्यमा और पश्यन्ती नाम से प्रसिद्ध तीन वाणियों का वही व्याकरण स्मृति ही उत्कृष्ट स्थान है। तत्र परश्रोत्रविषया श्लिष्टव्यक्तवर्णा प्राणवायुभावा भ्रष्टसंस्कारा च वैखरी । अन्तः सन्निवेशिनी परिगृहीतकमेव बुद्धिमात्रोपादाना सूक्ष्मप्राणवृत्त्यनुगता मध्यमा । क्रमसंहारभावेऽपि व्यक्तप्राणपरिग्रहेति केचित् । प्रतिसंहृतक्रमाः सत्यप्यभेदे समाविष्टक्रमशक्तिः पश्यन्ती सा चलाचला प्रति- लब्धसमाधाना च आवृता विशुद्धा च सन्निविष्टज्ञेयाकारा निराकारा च परिच्छिन्नार्थ- प्रत्यवभासा संसृष्टार्थप्रत्यवभासा प्रशान्तसर्वार्थप्रत्यवभासा च । तत्र व्यावहारि- कीषु सर्वासु वाग्व्यवस्थासु व्यवस्थिताः शास्त्रानुगदिताः पुण्योत्पादहेतुः परस्तु पश्यन्तीरूपमनपभ्रंशमसंकीर्णं लोकव्यवहारातीतं तस्या एव वाचो व्याकरणेन साधुत्वज्ञानलभ्येन वा शब्दपूर्वेण योगेन अधिगम इति । यदाह— गौरिव प्रक्षरत्येका रसमृत्तमशालिनी । दिव्यादिव्येन रूपेण भारती गौः शुचिस्मिता ॥