वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 70, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ेंब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ३६ विभागक्रमपूर्वकम् । ध्वनीनामानुपूर्व्यं स्याज्जात्या चोभयनिष्ठता ॥ यथैव भ्रमणादीनां भागैर्जात्या च लक्षितैः । क्रमानुवृत्तिरेवं स्यात्ताल्वादिध्वनिवर्णभाग्' इति । योग- भाष्येऽपि 'वर्णः पुनरेकैकपदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितः सहकारिवर्गात्तरप्रति- योगित्वाद्वैश्वरूप्यमिवापन्नः पूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्च पूर्वेण विशेषेऽवस्थापितः' इत्युक्तम् । ननु अभिव्यञ्जकैराश्रिता एव घटत्वादिजातयो व्यज्यन्ते इति दृष्टं तदिह उत्पन्न- विनष्टत्वाच्छब्दव्यक्तीनां स्वामसमवेता घटशब्दाकृतिः कथं व्यज्यते इति चेन्न-एक विधैवाभिव्यक्तिप्रक्रिया सर्वत्राश्रयितव्येति नियमाभावात् । यथा प्रदीपालोकेन्द्रियादयः स्वानाश्रितानामेव घटादीनामभिव्यञ्जका एवं वर्णा अपि स्वानाश्रिताया एव घटदण्ड- त्वाद्विजातेरभिव्यञ्जका इत्यदोषादिति । एतदुक्तं भवति-यथा भ्रमणत्वादिजातिश्चरमक्रियाप्रत्ययव्यङ्ग्या एवमेषापि चरमवर्णप्रत्ययव्यङ्ग्या धीस्ते क्रियासमुदाये भ्रमणत्ववदेषापि तादृशे वर्णसमुदाये स्यात्सद्बुद्धिरिति । अब प्रश्न यह उठता है कि घटके स्थिर अवयव घटरूप अवयवी द्रव्य उत्पन्न करते हैं और वह घट समवायसम्बन्धसे रहनेवाली घटत्व जातिको व्यक्त करता है । शब्द तो क्रमसे जन्म लेता है क्षणिक है फिर अनेक कालके अव्यवस्थित अवयवों से व्यवस्थित शब्द कैसे बन सकता है । शब्दके न बन सकनेसे उसमें घटशब्दत्व आदि कैसे समवाय सम्बन्धसे रह सकती है ? ठीक है, जैसे वैशेषिकों के मतमें कर्मवान् द्रव्यमें पूर्वकर्मके विनष्ट हुए बिना कर्मान्तर नहीं उत्पन्न होना और कर्मान्तरके साथ कर्मविशेष कर्मान्तरको नहीं आरब्ध कर पाता जहाँ भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त हों फिर भी कर्मत्वजाति से उपलक्षित कर्मविशेषसे युक्त पूर्वापरीभूत कर्मोंमें उत्क्षेपणत्व, भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त होती हैं और कहा जाता है कि पूर्वपूर्व कर्मके प्रत्यक्षसे उत्पन्न संस्कारके साथ अन्तिम कर्मके प्रत्यक्षसे भ्रमणत्व आदि जातियाँ व्यक्त होती हैं । वैसे यत्नविशेषसे उत्पन्न घकार घटशब्दत्वका आश्रय होते हुए भी घट शब्दके घकारसे भिन्न नहीं प्रतीत होता और घटशब्दत्व जातिको व्यक्त भी नहीं कर पाता किन्तु वही घकार उत्तरोत्तर वर्णोंके साथ अपेक्षाबुद्धिके बलसे क्रमानुवृत्ति उत्पन्न करता है । तब पूर्व पूर्व वर्णके प्रत्यक्षसे उत्पन्न संस्कारके साथ अन्तिम वर्णके प्रत्यक्षमे पूर्व अगृहीत घटशब्दत्वरूप जातिको संस्कारवाले अन्तःकरणसे ग्रहण करते हैं । परेतु-नष्टविद्यमानयोरव्यवहितोत्तरत्वस्य वस्तुतश्चाशक्यतया पूर्वापरीभावरूप- क्रमविशेषस्य ज्ञानासम्भव इति पूर्वोक्तरीत्या अन्त्यवर्णानुभवोद्बुद्धसंस्कारेण युगप- त्सर्ववर्णस्मरणेन पदप्रत्यक्षोपपादनस्य कर्तुमशक्यत्वात् येन क्रमेणानुभवस्तेनैव क्रमेण तत्संस्कारोद्बोध इति नियमाभावेन विपरीतक्रमेण संस्कारोद्बोधे सरो रसः नदी दीन इति विपरीतक्रमापत्तौ प्रत्येकमन्यार्थबोधापत्तेः, अविद्यमानस्य घटशब्दस्य ज्ञानबाध- तु जात्या प्रथमपदार्थः क्रमः शक्यते लक्षयितुमत्र आह-यथैवेति । विनेति (तम्) विशेषयुक्ताः बहवः पूर्वापरीभूतक्रियाक्षणा भ्रमणमुच्यते तेषां च क्रमानुवृत्तिर्यथा भ्रमणभागक्रियाक्षणसमवेता क्रियात्वजात्या गृह्यते तथा ताल्वादिध्वनिवर्णभागैरपि क्रमानुवृत्तिः ताल्वादिजात्यैव शक्योप- लक्षयितुम्-भागैर्जात्या चेति । भ्रान्त्युत्पत्तिनिमित्तैर्भ्रममाणैः क्रमोऽध्यक्षमित्यर्थः' इति ।