वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

ष्टस्य वर्णस्य नित्यत्वे बाधकाभाव इति । यदाहुर्वाक्यपदीयकाराः—'प्रत्यक्षप्रत्य- भिज्ञानाद्वर्णैकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच्च तद्भेदान्न भिद्यते ॥ इति । ननु काल एव चेत् क्रमः स चैको विभुर्नित्यश्चेति कथं पूर्वापररूपेण विभक्तो भासते । उच्यते—यथा वर्णो नित्यः सर्वगतोऽपि दीर्घादिरूपेण विभक्तो भासते ध्वन्यु- पाधिवशात् तथा कालोऽपि स्वयमभिन्नोऽपि आदित्यगतिक्रियोपाधिवशाद्भिन्नो भासते उपाधयश्च विनष्टवर्तमानानागताः सूर्यादिक्रियाः इति तद्दर्शने कालेऽपि चिरक्षिप्रवि- भागः बहुक्रियाल्पक्रियापरिच्छेद्याभ्यामिति क्रमस्य नित्यत्वे सुतरां पदस्य नित्यत्व- मिति स्पष्टं चेदं सर्वं शब्दनित्यताधिकरणे श्लोकवार्तिके । अर्थानामपि व्यक्तिः 'शब्दार्थ इति पक्षे आकृतिनित्यतया प्रवाहनित्यतया वा नित्यता, सर्वशब्दानामसत्योपाध्यवच्छिन्नं ब्रह्मतत्त्वं वाच्यमिति मते जातिः शब्दार्थ इति मते च सुतराम् । साऽर्थनित्यता 'जात्याख्यायाम्' इति सूत्रेण 'नित्ये शब्दार्थ- संबन्धे' इति वार्तिकेन तद्भाष्येण च उक्ता । अर्थ नित्यता तो व्यक्ति शब्दार्थ पक्षमें आकृति-नित्यता अथवा प्रवाह-नित्यतासे नित्य है। सब शब्दों का असत्य उपाधि से अवच्छिन्न ब्रह्मतत्व ही यदि वाच्य है तब तो जाति शब्दार्थ मतमें नित्य है। यह अर्थ नित्यता 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' वार्तिक द्वारा तथा 'जात्याख्यायाम्' के भाष्यद्वारा शब्दतः उक्त है । एवं शब्दार्थयोः संबन्धोऽपि नित्यः स हि नेदंप्रथमतया केनापि शक्यः कर्तुम्, सर्वपदशक्यग्रहकाले केनापि पदेन अर्थावेदनस्याशक्यसंभाव्यात् । यदाहुर्वार्तिक- कारभाष्यकारौ 'नित्ये शब्दार्थसम्बन्धे' 'नित्यो ह्यर्थवतामर्थैरभिसम्बन्ध' इति । जैमिनिरपि 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध' इत्याह । 'औत्पत्तिक इति नित्यं ब्रूम' इति तद्भाष्यम् । औत्पत्तिकः स्वभावसिद्धोऽनादिरिति यावत् । शब्दार्थयोर्नि- त्यत्वे तयोः सम्बन्धस्य सुतरां नित्यत्वम् । शब्दार्थयोरनित्यत्वे तयोरिव सम्बन्ध- स्यापि नित्यत्वम् । स च सम्बन्धः—शब्दैरर्थानां बुद्धौ करणात् अर्थबुद्ध्या च तत्प्रतिपादनाय शब्दकल्पनात् कार्यकारणभावरूपः, यथेन्द्रियविषययोः प्रकाश्य- प्रकाशकभावस्तद्वद् योग्यतालक्षणो वा । योग्यता च बोधजनकत्वरूपा इति केचित्² । १. 'तत्र जातिवादिन आहुः—जातिरेव शब्देन प्रतिपाद्यते व्यक्तीनामानन्त्यात्सम्बन्धग्रह- णासम्भवात् । सा च जातिः सर्वव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्ययदर्शनादस्तोत्यवसीयते तत्र गवादयः शब्दाः भिन्नद्रव्यसमवेतां जातिमभिदधति तस्या प्रतीताया तदावेशात्तदवच्छिन्नं द्रव्यं प्रतीयते शुक्लादय शब्दा गुणसमवेतां जातिमाचक्षते गुणे तु तत्सम्बन्धान्मत्वर्थ द्रव्ये राजन्त्वितरसम्बन्धात् मठादिशब्दा- नामनुगतिरनुत्पत्तिविनाशात् पिण्डस्य कौमारयौवनाद्यवस्थाभेदेऽपि स एवायमित्यभिज्ञामत्यनुनि- र्भिता द्वित्त्वादींश्चाऽजनिर्वाच्या क्रियास्वपि जीगीर्षयैवैतेनैव धातुवाच्या पठति पठतः पठन्ती- त्यादेरभिन्नस्य प्रत्ययस्य सङ्ख्यावृत्तिनिमित्तजात्यभ्युपगमः । व्यक्तिवादिनस्त्वाहुः शब्दस्य व्यक्तिरेव वाच्या जातेरुपलक्षणभावेनाश्रयणादानन्त्यादिदोषानवकाशः' इति कैयटः ॥ २. अयं पक्षः 'अनित्येऽर्थे कथ सम्बन्धस्य नित्यतेति चेत् योग्यतालक्षणत्वान्सम्बन्धस्य' इति कैयटेन उक्तः । योग्यता-बोधजनकत्वम् ।