वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 74, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ें[ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी-व्याख्योपेतम् ४३
वाच्यवाचकभावरूपशक्तिग्राहकतादात्म्यरूपा इत्यपरे ।^१ उभयविधस्यापि सम्बन्धस्य परिच्छेदकः सङ्केत इति नागृहीतसङ्केताच्छब्दार्थबोधः । ईश्वरेच्छारूपा शक्तिरेव सम्बन्धः सा च नित्या इति तार्किकाः । वाच्यवाचकभावलक्षणः सम्बन्धः । शक्तिस्तु पदार्थान्तरमिति मीमांसका इत्यलम् ॥ शब्द और अर्थका सम्बन्ध भी नित्य है । वह सम्बन्ध इन्द्रिय और विषयके प्रकाश्य- प्रकाशककी भांति योग्यता रूप, अथवा कार्यकारणभाव रूप है । योग्यता किसीके मतमें बोधकता रूप और किसीके मतमें 'वाच्यवाचक भावरूप शक्तिग्राहक तादात्म्यरूप है । ननु साधुत्वव्यवस्थार्थं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे आश्रीयमाणे व्याकरणशास्त्रा- नर्थक्यमिति वृष्टितर्भिया पलायमानस्य आशीविषमुखनिपातन्यायापातः । न हीदानीं शब्दनिष्पत्तये व्याकरणम् शब्दानां स्वतः सिद्धत्वात्, नापि सम्बन्धज्ञानार्थं लोकत एव धर्मोत्पत्तेः 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः शास्त्रान्वितः' इतिश्रुत्या बोधनेन व्याकरण- सार्थक्यात् ॥ २३ ॥ इस प्रकार शब्द अर्थ तथा उनके सम्बन्धके नित्य होनेके कारण व्याकरणशास्त्रको इसलिए सार्थकता है कि श्रुतिने शास्त्र द्वारा प्रदर्शित विधिके स्मरणके साथ शब्दके प्रयोगमे धर्मोत्पत्ति कहा है । 'एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति' ॥२३॥ एवं शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वे सिद्धे साधुत्वबोधनार्थं व्याकरणमिति स्थितम् । तत्र न अपशब्दबोधनद्वारा साधुशब्दा व्याकरणेन बोधनीया किन्तु साधुशब्दा एवेति निरूपयन्—अष्टपदार्थरूपं शास्त्रशरीरमाह त्रिभिः श्लोकैः— इसलिए नित्य शब्दोंका साधुता बताना भी व्याकरणका कर्तव्य हो गया है । क्योंकि जब शब्द नित्य हैं तब उनमें किसी भी कालमें कोई विकार नहीं आ सकता अतः उनका ठीक ज्ञान प्राप्त करना और व्याकरणके द्वारा उनका निरूपण करना उचित है । शब्दोंका साधुत्व दो प्रकारसे बताया जा सकता है । एकतो साधुशब्दों को बताकर शेषको असाधु कह देना और दूसरा असाधु शब्दों को बताकर शेषको साधु कह देना इन दोनों क्रमोंमें साधु शब्दोंका बताना ही उचित है । क्योंकि व्याकरण का प्रयोजन है सरल उपायसे शब्द समुदायका ज्ञान कराना । साधु शब्दोंकी अपेक्षा असाधु शब्दोंकी संख्या अधिक है । जैसे एक गो शब्दके ही गावी, गोणी, गोपोतलिका आदि अनेक अपभ्रंश हैं । अतः— अपोद्धारपदार्था ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः । अन्वाख्येयाश्च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः ॥ २४ ॥ कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः । धर्मे च प्रत्यये चाङ्गं सम्बन्धाः साध्वसाधुषु ॥ २५ ॥ ते लिङ्गैश्च स्वशब्दैश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुपवर्णिताः । १. अयं पक्षः 'शब्दार्थयोः सम्बन्धश्च शक्तिश्च तादात्म्यमेवेत्यन्यत्र प्रपञ्चितम्' इति ग्रन्थेन 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्धे' इति वार्तिके उद्योते उक्तः ।