भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 80, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 80

ब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्योपेतम् ४१ सम्बन्धेमिति साधुत्वव्यवस्था निर्विवादेति भावः । ननु केयं नित्यता या शब्दानां ग्रन्थभेदेऽपि न विहन्येत अत आह—सा चैषा कूटस्थनित्यताया अन्या व्यवस्था नित्यता प्रवाहनित्यता उच्यते शास्त्रदर्शिभिरित्यर्थः । तदुक्तं भाष्ये 'तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्त्वं न विहन्यते' इति यस्मिन् विहतेऽपि आद्यप्रवाहाविच्छेदात् तद्बुद्धिबीजं न विहन्यते इति तदर्थः ॥ २८ ॥ जैसे वैशेषिक दर्शनके आचार्य आत्माको नित्य मानते हुए आत्माका कूटस्थ नित्यता, शरीर और इन्द्रियको आत्मा माननेवाले चार्वाकदर्शनके आचार्य आत्माको अनित्य मानने पर भी अनादि संसारप्रवाहको नित्य मानते हुए प्रवाह नित्यता मानते हैं । किन्तु किसीके दर्शनकी दुर्दशा नहीं है। वैसे आत्माकी नित्यताकी भाँति शब्दोंकी नित्यता मानने पर कूटस्थ नित्यता और कृत्रिमता ( अनित्यता ) मानने पर अनादि संसार प्रवाहमें प्रवाह नित्यता मानने से व्याकरण की रचना व्यर्थ न होगी । तात्पर्य यह है कि नए शब्दोंका निर्माण दोनों पक्षोंमें नहीं हो सकता ॥ २८ ॥ ननु नियमद्वयार्थं हि व्याकरणं 'साधूनेव प्रयुञ्जीत नासाधून्' इत्येकः प्रयोग- नियमः, 'गवादय एव साधवो न गाव्यादयः' इति अपरः साधुस्वरूपनियमः । तदेतद्द्वयमपि न नियन्तुं शक्यते । तथाहि—न तावत्साधूनेव प्रयुञ्जीतेति नियम- सम्भवः शब्दप्रयोगफलस्यार्थावबोधस्य असाधुभ्योऽपि सम्भवेन नियमस्यानर्थ- कत्वात् । ननु न शब्दोच्चारणमर्थावबोधायैव किन्तु धर्मायापि । तथाच नियमस्यार्था- वबोधेऽनुपयोगेऽपि धर्मे उपयोगो भविष्यतीति चेन्न मूलासम्भवात् । न तत्र प्रत्यक्षं मूलं तस्य धर्माधर्मयोरप्रवृत्तेः, नापि व्याकरणस्मृतिविप्रकीर्णानि मूलं तेषां प्रतिपदं कल्पने अनन्तवाक्यपाठासम्भवः सुशब्दं प्रयुञ्जीत नापशब्दमित्येवंरूपमेकमेव वेदवाक्यं तु कल्पयितुमशक्यं श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा सुशब्दत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेनाव्यावर्तकत्वात् अन्यादृशस्य चासम्भवात् । अत एव न साधुस्वरूपनियमोऽपि सम्भवति श्रोत्रग्राह्यत्वरूपस्य वाचकत्वरूपस्य वा साधुत्वस्या- साधुशब्देष्वपि सत्त्वेन नियन्तुमशक्यत्वात् तस्मादियमनर्थिका साधुत्वासाधुत्व- व्यवस्था सर्वैरेव शब्दैः व्यवहारस्य कर्तुं शक्यत्वादित्यत आह— व्याकरण दो नियम बना सकते हैं। एक 'साधुशब्द का ही प्रयोग करना असाधु का नहीं' और 'दूसरा गोशब्द ही साधु है गावी आदि नहीं', किन्तु सब शब्दों से व्यवहार जब बन जाता है तब दोनों नियमों में कोई मूल नहीं है। अतः यह साधुत्व और असाधुत्व की व्यवस्था व्यर्थ है यह कहना ठीक नहीं। क्योंकि नानर्थिकामिमां कश्चिद्व्यवस्थां कर्तुमर्हति । तस्मान्निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥ २९ ॥ कश्चित् मन्दोऽपि अनर्थिकां निष्प्रयोजनाम् इमां साधुत्वविषयिकां दुर्ज्ञेयां दुरुपेयां¹ च व्यवस्थां कर्तुं नार्हति 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' १. उदात्तादिस्वरज्ञानेऽपि सर्वात्मनोच्चारणात्तादृशत्वम् । ७ वा०