वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
पृष्ठ 88, कुल 192 में से
संदर्भ में पढ़ेंब्रह्मकाण्डम् ] संस्कृत-हिन्दी व्याख्यापेतम् ३६ भक्ष्याभक्ष्यागम्यागम्यादिषु अहिंसादयादानब्रह्मचर्यतपःसत्यवदनप्रभृतिषु च यमा- गममुपजीव्यैव प्रवर्तन्ते न हि तेषां कार्याकार्यादिनिर्णयः स्वागममूलः स्वागमस्य अतीन्द्रियार्थदर्शिपुरुषबुद्धिप्रभवत्वेनाप्रमाणत्वात् ते सर्ववादिभिरुपसेवितमागमम् , उपासीनः आश्रितः हेतुवादैः तार्किकवादैः न बाध्यते न न्यायमार्गस्थो विचाल्यत इत्यर्थः ॥ अथवा—जैसे 'मैं हूँ' इस ज्ञानके बाद 'यह मैं हूँ वा नहीं' यह सन्देह नहीं होता और 'मैं नहीं हूँ' इस तरह उलटा ज्ञान भी नहीं होता। वैसे यह श्रुतिस्मृतिरूपी आगम अनादि परम्परासे प्रमाणरूपमें स्वीकृत है और इसके प्रामाण्यके बारेमें न तो किसीको सन्देह है और न तो अप्रामाण्यरूप उलटा ज्ञान ही है। इस तरह सब लोगोंके द्वारा स्वीकृत आगमपर विश्वास करनेवाले लोग तार्किकवादोंके द्वारा न्यायमार्गसे विचलित भी नहीं किए जा सकते हैं। तात्पर्य यह है कि आगम भी तर्कसे प्रबल है ॥ ४१ ॥ स्पष्टीकृतञ्चायमर्थो न्यायमञ्जर्याम् तथाहि—'चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यरूपश्चैष महा- जनो वेदपथप्रवृत्तः आगमान्तरवादिभिरप्यप्रत्याख्येय एव । तथा चैते बौद्धादयोऽपि दुरात्मानो वेदप्रमाण्यनियमिता एव चाण्डालादिस्पर्शं परिहरन्ति निरस्ते हि जातिवादावलेपे क्व चाण्डालादिस्पर्शे दोषः......ईदृशश्चायमनभ्यसाम्नान्यविभवो महाभागो वेदनामा ग्रन्थराशिः यदन्ये बाह्यागमवादिन एवमेवं स्पर्धन्ते ते स्वागम- प्रामाण्यमभिवदन्तो वेदरीत्याभिदधति । वेदे यथा तथा प्रवेष्टुमीहन्ते वैदिकानर्था- नन्तरान्तरा स्वागमेषु निवध्नन्ति वेदस्पर्शपूतमिवात्मानं मन्यन्ते तेषामप्यन्तर्हृदये ज्वलतीव ( वेद ) प्रामाण्यम्' इति ॥ ४१ ॥ तदेवमागमस्य तर्काद्बलवत्त्व