भारतकोश
वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)

Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary

भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा

DevanagariHindipublished192 पृष्ठ

पृष्ठ 99, कुल 192 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 99

अभिधेयं प्रतिपाद्य कृत्यकृत्यान् अत एव अर्थोपसर्जनीभूतान् अर्थविशेषणतापन्नान् शब्दान् लोकः न प्रतिपद्यते क्रियाङ्गत्वेन न जानाति 'एकत्र विशेषणतयाऽन्वित- स्य अपरत्र विशेषणतयाऽन्वयायोग' इति न्यायादिति भावः ॥ शब्दसे अर्थज्ञानरूप परार्थ सिद्ध होता है । और किसी वस्तुका प्रतिपादन करके कृतकृत्य हो जाता है । इसलिए अर्थके विशेषण बने हुए शब्दोंको लोग क्रियाका अङ्ग नहीं मानते । इदमत्रावधेयम्—विद्यमानत्वे सति इतरव्यावर्तकं विधेयान्वयि विशेषणम् । यथा दण्डिनमानय शुक्लं घटं पश्य इत्यत्र विधेयभूतानयनदर्शनक्रिययोः दण्डि- घटयोरिव दण्डरूपयोरप्यन्वयः। यथा वा शुक्लं घटमानय इत्यादौ घटद्वारा शुक्लस्या- प्यानयनान्वयः। अविद्यमानत्वेऽपीतरव्यावर्तकं विधेयानन्वयि उपलक्षणम्। यथा काक- वद्देवदत्तस्य गृहम् इत्यादौ गृहे इव काके न देवदत्तसम्बन्धिरूपविधेयस्यान्वयः। एवं च उपलक्षणविधया अर्थशेषतां प्राप्तं शब्दं लोकः न क्रियाङ्गतां नयतीति ॥ ५४ ॥ विशेषण दो प्रकारका होता है । एक विशेषण दूसरा उपलक्षण । 'जो विद्यमान रहकर इतरका व्यावर्तक हो और विधेयसे अन्वित हो वह विशेषण है।' जैसे 'शुक्लं घटमानय' इस वाक्यमें आनयनरूपा क्रियाके साथ घटके द्वारा शुक्ल गुणका भी अन्वय होता है । और 'जो अविद्यमान रहकर इतरका व्यावर्तक हो और विधेयके साथ अन्वित न हो वह उपलक्षण होता है । जैसे 'काकवद्देवदत्तस्य गृहम्' इस वाक्य में जैसे देवदत्त का अन्वय गृहपद में वैसे काक में अन्वय नहीं है । इसी प्रकार अर्थ का विशेषण शब्द भी उपलक्षण है और लोक उसे क्रिया में अन्वित नहीं मानता । नियम भी है कि 'एक स्थलमें जो विशेषण बनकर अन्वित हो वह अन्यत्र विशेषण बनकर अन्वित नहीं होता ।' ॥ ५४ ॥ संज्ञासंज्ञिभावस्य भेदाधिष्ठानत्वात् 'स्वं रूप'मितिसूत्रबोधितः 'अग्न्यादिशब्दः अग्न्यादिशब्दस्य संज्ञा' इत्येवंरूपः संज्ञासंज्ञिभावोऽनुपपन्न इति एकस्यैव शब्दस्य उपाधिकृतभेदेन संज्ञासंज्ञिभावमुपपादयिष्यन्नुपाधी आह— यद्यपि संज्ञा और संज्ञी को भिन्न भिन्न होना चाहिये तथापि अग्नि शब्द ही संज्ञा और संज्ञी दोनों है और उचित भी है । क्योंकि एकही शब्द उपाधि भेदसे संज्ञा और संज्ञी बन सकता है । ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगिव स्थिते ॥ ५५ ॥ यथा तेजसः प्रदीपादेः ग्राह्यत्वं ज्ञानविषयत्वं ग्राहकत्वं घटादिविषयकज्ञान- जनकत्वं च द्वे ग्राह्यत्वग्राहकत्वरूपेशक्ती स्तः तथैव सर्वशब्दानां एते ग्राह्यत्वग्रा- हकत्वशक्ती शक्तिशक्तिमतोर्भेदात् नित्यमात्मभूते अपि पृथक् भिन्ने इव स्थिते प्रतिभासमाने स्त इत्यर्थः । शब्दः स्वं प्रकाशयन्नेवार्थं प्रकाशयतीति यावत् । यद्यपि घटे ग्राह्यत्वमेव न ग्राहकत्वम्, इन्द्रियेषु ग्राहकत्वमेव न ग्राह्यत्वं स्वभावादिति ग्राह्य- त्वग्राहकत्वशक्त्योर्विरोध इव भासते तथापि प्रदीपे तयोः समावेशस्यापि दर्शनात् उ-