वाक्यपदीयम्: ब्रह्मकाण्ड (भर्तृहरि - शब्दब्रह्म, स्फोट-सिद्धान्त एवं भाषा-दर्शन सटीक)
Vakyapadiya Brahmakanda of Bhartrihari with Commentary
भर्तृहरि (टीकाकार: पं. सूर्यनारायण शुक्ल) द्वारा
१६० वाक्यपदीयम् दाद्देश शास्त्रेण धर्मनियमः क्रियते' इति तथाच स्वमते पुण्यजनकतावच्छेदकरूपधर्मवत्त्वं ग्राह्यसङ्क्रमरहितत्वं वा साधुत्वम्, तद्रहितत्वं चासाधुत्वमिति भावः ॥ १४६ ॥ न्यायव्याकरणसाहित्याचार्य श्रीमत्सूर्यनारायणशुक्ल प्रणीते वाक्यपदीय- भावप्रदीपे ब्रह्मकाण्डं समाप्तम् । वस्तुतः जो किसी शब्द के प्रयोग करने के स्थान पर दूसरे शब्द का प्रयोग करने से उस अर्थ का बोधक नहीं होता है किन्तु साधु शब्द और असाधु शब्द का शिष्टों ने अबाध प्रयोग किया है अतः दोनों वाचक हैं ॥ १४६ ॥ इन दोनों मतों में भेद यह है कि साधु शब्द के प्रयोग से धर्म होता है और असाधु शब्दों के प्रयोग से धर्म नहीं होता है। इसलिए साधु शब्दों का ही प्रयोग करना चाहिये। साधुत्व के बारे में कुछ मतभेद है। कुछ लोग साक्षात् बोधक को साधु और परम्परया बोधक को असाधु मानते हैं। वैयाकरण लोग पुण्यजनकत्व को साधुत्व और पुण्य अजनकत्व को असाधुत्व मानते हैं । इस प्रकार वैयाकरणों के सिद्धान्त के रूप में शब्द के दो रूप व्यक्त किए गये । एक तो जगत् का कारण ध्वनि व्यङ्ग्य स्फोट रूप ब्रह्म और दूसरा कार्य रूप में परिणत शब्द इसलिये इस काण्ड का नाम ब्रह्म काण्ड है। द्वितीय काण्ड को वाक्यकाण्ड और तृतीय काण्ड को पद काण्ड कहा गया है। न्यायव्याकरणसाहित्याचार्य श्रीरामगोविन्दशुक्ल द्वारा रचित वाक्यपदीय ब्रह्मकाण्ड की हिन्दी व्याख्या समाप्त ।
वाक्यपदीय-कारिकाणामनुक्रमणिका का० पृ० अ अग्निशब्दस्तथैवा- ६० ७२ अजस्रवृत्तिर्यः शब्दः ११६ ११२ अनन्तः सर्वशक्तिस्वाद् ११० ११८ अत्यन्तमथाभूते १३० १४० अतोऽनिर्ज्ञातरूप- ५७ ७१ अप्रतीतेविपर्यासः १७ २६ अतीन्द्रियानसंवेशा- ३८ ५६ अथर्वणामङ्गिरसां २१ २२ अध्यामन्तरे ज्ञाता ११२ ११९ अध्याहितकलं यस्य ३ ७ अनवस्थितकम्पेष्वपि १०६ ११५ अन्तःकरणतत्त्वस्य ११४ १२१ अनादिनिधनं ब्रह्म १ २ अनादिमव्यवच्छिन्नां १४५ १५४ अनेकव्यक्त्यभिव्य- ९३ १०६ अपि प्रयोक्तुरात्मानं १३१ १४० अपोद्धारपदार्था ये २४ ४३ अभ्यासेऽपि यथा १५२ १५८
( १६ ) का० पृ० तस्माद्भिन्नकालेषु १०१ ११२ तस्यार्थवादरूपाणि ८ १४ तस्याभिधेयभावेन ६५ ७५ तस्य कारणसामर्थ्याद् १०९ ११० तस्य प्राणे च या ११७ ११७ ते लिङ्गैः स्वशब्दैश्च २६ ४३ ते साध्वनुमानेन १५० १५१ द दूरात्प्रभेव दीपस्य १०४ ११४ देशादिभिश्च ९६ १०८ दैवीवाग्व्यवकीर्णेय- १५५ १५५ द्वावुपादानशब्देषु ४४ ६० द्रव्याभिघातात्प्रचितौ १०५ ११५ ध धर्मस्य चाप्यवच्छिन्नाः ३३ ५२ न न चागमादृते धर्मस्तर्केण- ३० ५० न चास्त्येवमभिव्यक्ति- ९१ १०७ न जात्यकर्त्तृकं १३३ १४१ न वर्णव्यतिरेकेण ७२ ८० न शिष्टैरनुगम्यते १५१ १५७ न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके १२३ १३३ नादैराहितबीजाया- ८४ ९७ नादस्य क्रमजन्मत्वाद् ४८ ६५ नार्त्तिकामिमां २९ ५१ नित्याः शब्दार्थसम्बन्धाः २३ ३४ निश्चये कृतकत्वे च २८ ४८ निर्ज्ञातशक्तेर्द्रव्यस्य ३२ ५३ प पदभेदेऽपि वर्णाना- ७३ ८० पदे न वर्णा विद्यन्ते ७३ ८१ परेषामसमाख्येयं ३५ ५४ पारम्पर्यादपभ्रंशा- १५४ १५८ प्रत्यक्षमनुमानं च ३६ ५५ प्रतिबिम्बं यथान्यत्र ४९ ६६ [L
( १६३ ) का० पृ० | का० पृ० विभज्य स्वात्मनो ११५ १२१ | सत्या विशुद्धिस्तत्रोक्ता ९ १६ विवृद्धपरिणामेषु १०० ११२ | सदृशग्रहणां च ९८ ११० विषयत्वमनापन्नैः ५६ ७१ | संज्ञिनीं व्यक्तिमिच्छन्ति ६९ ७८ वेदशास्त्राविरोधी च १३६ १४६ | स मनोभावमापद्य ११३ ११३ वैकृतं समतिक्रान्ताः १९ २७ | सर्वोऽदृष्टफलानर्या- १४३ १४९ वैखर्या मध्यमायाश्च १५३ १५० | सामर्थ्यमवस्थितं ६३ ७४ वृद्ध्यादयो यथाभावा ५५ ७१ | सा सर्वविद्याशिल्पानां १२५ १३५ श | साधुत्वज्ञानविषया १५२ १५० शब्दः संस्कारहीनो यो १५८ १५६ | सैषा संसारिणां संज्ञा १२६ १२७ शब्दस्य परिणामोऽयं १२० १२५ | स्फोटस्याभिन्नकालस्य ७५ ८४ शब्दस्योल्लेखमात्र- ७७ ८७ | स्फोटरूपाविभागेन ८१ ९२ शब्दानामेव सा शक्तिः १३८ १४८ | स्वमात्रा परगात्रा वा १२७ १२९ शब्देनैवाभिधा- ११८ १२३ | स्मृतयो बहुरूपाश्च ७ १२ शिष्टेभ्यः आगमात् २७ ४६ | स्वभावभेदाद्विरथपे ७६ ८५ ष | स्वशक्तौ व्यज्यमानायां १३१ १३८ षड्ङ्गादिभेदः शब्देन १११ १२४ | स्मृदमिति ६८ ७७ स | ह सतोऽविवक्षा पारार्थ्यं १३० १४० | ह्रस्वत्वप्रवृद्धित्वान्वयेव ४२ ५४