वामन पुराण
Vamana Purana
महर्षि वेदव्यास द्वारा
पृष्ठ 128, कुल 489 में से
संदर्भ में पढ़ें११८ श्रीवामनपुराण [ अध्याय २२ तथा च त्वं दिव्यवपुर्भव भूयो महीपते। तथाऽन्तकाले मामेव लयमेष्यसि सुव्रत ॥ ३७ कीर्तिश्च शाश्वती तुभ्यं भविष्यति न संशयः। तत्रैव याजका यज्ञान् यजिष्यन्ति सहस्त्रशः ॥ ३८ तस्य क्षेत्रस्य रक्षार्थं ददौ स पुरुषोत्तमः। यक्षं च चन्द्रनामानं वासुकिं चापि पन्नगम् ॥ ३९ विद्याधरं शङ्कुकर्णं सुकेशिं राक्षसेश्वरम्। अजावनं च नृपतिं महादेवं च पावकम् ॥ ४० एतानि सर्वतोऽभ्येत्य रक्षन्ति कुरुजाङ्गलम्। अमीषां बलिनोऽन्ये च भृत्याश्चैवानुयायिनः ॥ ४१ अष्टौ सहस्राणि धनुर्धराणां ये वारयन्तीह सुदुष्कृतान् वै। स्नातुं न यच्छन्ति महोग्ररूपा- स्त्वन्यस्य भूताः सचराचराणाम् ॥ ४२ तस्यैव मध्ये बहुपुण्य उक्तः पृथूदकः पापहरः शिवश्च। पुण्या नदी प्राङ्मुखतां प्रयाता यत्रौघयुक्तस्य शुभा जलाढ्या ॥ ४३ पूर्वं प्रजेयं प्रपितामहेन सृष्टा समं भूतगणैः समस्तैः। मही जलं वह्निसमीरमेव खं त्वेवमादौ विबभौ पृथूदकः ॥ ४४ तथा च सर्वाणि महार्णवानि तीर्थानि नद्यः स्त्रवणाः सरांसि । संनिर्मितानीह महाभुजेन तच्चैक्यमागात् सलिलं महीषु ॥ ४५ देवदेव उवाच सरस्वतीदृषद्वत्योरन्तरे कुरुजाङ्गले। मुनिप्रवरमासीनं पुराणं लोमहर्षणम्। अपृच्छन्त द्विजवराः प्रभावं सरसस्तदा ॥ ४६ प्रमाणं सरसो ब्रूहि तीर्थानां च विशेषतः। देवतानां च माहात्म्यमुत्पत्तिं वामनस्य च ॥ ४७ एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां रोमहर्षसमन्वितः । प्रणिपत्य पुराणर्षिरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४८ अच्छा, ऐसा ही होगा। राजन्! तुम पुनः दिव्य शरीरवाले हो जाओ तथा हे सुव्रत ! (दृढ़तासे व्रतका सुष्ठु पालन करनेवाले) अन्तकालमें तुम मुझमें ही लीन हो जाओगे ॥ ३३-३७ ॥ [ भगवान् विष्णुने आगे कहा-] निःसंदेह तुम्हारी कीर्ति सदा रहनेवाली होगी। यहाँपर यज्ञ करनेवाले व्यक्ति (यजमान) यज्ञ करेंगे। फिर, उस क्षेत्रकी रक्षा करनेके लिये उन पुरुषोत्तमभगवान्ने राजाको चन्द्र नामक यक्ष, वासुकि नामक सर्प, शङ्कुकर्ण नामक विद्याधर, सुकेशी नामक राक्षसेश्वर, अजावन नामक राजा और महादेव नामक अग्निको दे दिया। ये सभी तथा इनके अन्य बली भृत्य एवं अनुयायी वहाँ आकर कुरुजाङ्गलकी सब ओरसे रक्षा करते हैं ॥ ३८-४१ ॥ आठ हजार धनुषधारी, जो पापियोंको यहाँसे हटाते रहते हैं, वे उग्र रूप धारणकर चराचरके दूसरे भूतगण (पापियों)-को स्नान नहीं करने देते। उसी (कुरुजाङ्गल)-के मध्य पाप दूर करनेवाला एवं अति पवित्र कल्याणकारी पृथूदक (पोहोआ) नामक तीर्थ है, जहाँ शुभ जलसे पूर्ण एक पवित्र नदी पूर्वकी ओर बहती है। इसे प्रपितामह ब्रह्माने सृष्टिके आदिमें पृथ्वी, जल, अग्नि, पवन और आकाशादि समस्त भूतोंके साथ ही रचा था, महाबाहु ब्रह्माने पृथ्वीपर जिन महासमुद्रों, तीर्थों, नदियों, स्रोतों एवं सरोवरोंकी रचना की उन सभीके जल उसमें एकत्र प्राप्त हैं ॥ ४२-४५ ॥ [ यहाँसे कुरुक्षेत्र और उसके सरोवरका माहात्म्य कहते हैं— ] देवदेव भगवान् विष्णु बोले - पहले समयमें ब्राह्मणोंने सरस्वती और दृषद्वती (घग्गर)-के बीचमें स्थित कुरुक्षेत्रमें आसीन मुनिप्रवर वृद्ध लोमहर्षणसे वहाँ स्थित सरोवरकी महिमा पूछी और इस सरोवरके विस्तार, विशेषतः तीर्थों और देवताओंके माहात्म्य एवं वामनके प्रादुर्भावकी कथा कहनेकी प्रार्थना की। उनके इस वचनको सुनकर रोमाञ्चित होते हुए पौराणिक ऋषि लोमहर्षण उन्हें प्रणाम कर (फिर) इस प्रकार बोले - ॥ ४६-४८ ॥