वायु पुराण

११२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ० ३४ श्लो० ३८–६३] (जम्बूद्वीपवर्णनम्)

ततः सर्वाः समुत्पन्ना वृत्तयो द्विजसत्तमाः । नैककल्पार्जितैः पुण्यैर्विविधैः प्रागुपार्जितैः ॥ ३८ कृतात्मभिर्विनीतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः । महादेवो महायोगी जगज्ज्येष्ठो महेश्वरः ॥ सर्वलोकगतोऽनन्तो ह्यमूर्तित्वादजायत ॥ ३९ न तस्य प्राकृता मूर्तिमंसमेदोऽस्थिसंभवा । योगाच्चैवेश्वरत्वाच्च सर्वात्मा(त्म)गत एव सः ॥ ४० तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोकपद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्याऽऽदौ कालस्य गतिरीदृशी ॥ ४१ तस्मिन्पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा ईशानो जगतः प्रभुः ॥ ४२ तस्य बीजनिसर्गो हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नः प्रजानिसर्गेण विस्तरेणेह कथ्यते ॥ ४३ यदब्जं वैष्णवं कार्यं ततस्तन्नाभितोऽभवत् । पद्माकारा समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ४४ तदस्य लोकपद्मस्य विस्तरेण प्रकाशितम् । वर्णमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥ ४५ महाद्वीपास्तु विख्याताश्चत्वारः पत्रसंस्थिताः । ततः कर्णिकसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥ ४६ नानावर्णेषु पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं तु दक्षिणं तस्य शृङ्गं कृष्णं तथाऽपरम् ॥ ४७ उत्तरं तस्य रक्तं वै शोभिवर्णसमन्वितम् । मेरुस्तु शोभते शुभ्रो राजवत्स तु धिष्ठितः ॥ ४८ तरुणादित्यवर्णाभो विधूम इव पावकः । चतुरशीतिसाहस्र उत्सेधेन प्रकीर्तितः ॥ ४९ प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतस्तावदेव तु । स शरावास्थितः पूर्वं द्वात्रिंशन्मूर्धिन विस्तृतः ॥ ५० विस्तारात्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । [*मण्डलेन प्रमाणेन त्र्यस्रेऽर्धं तु तदिष्यते ॥ ५१ चत्वारिंशलसहस्राणि योजनानां+] समन्ततः । अष्टाभिरधिकानि स्युःस्त्र्यस्रे मानं प्रकीर्तितम् ॥ ५२ चतुरस्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः । ] चतुःषष्टिः सहस्राणि योजनानां ] विधीयते ॥ ५३ स पर्वतो महान्दिव्यो दिव्योपधिसमन्वितः । नैवभुरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ॥ ५४ तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रदश्यन्ते शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥ ५५ स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः । चत्वारो यस्य देशा वै नानापार्श्वेष्वधिष्ठिताः ॥ ५६ भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमः । उत्तरा कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ५७ कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात्परिमण्डला । योजनानां सहस्राणि नवतिः षट्प्रकीर्तिताः ॥ चत्वारश्चाप्यशीतिश्च अन्तरा(र)न्तरधिष्ठिताः ॥ ५८ त्रिशतं च सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । तस्य केशरजालानि विस्तीर्णानि समन्ततः ॥ ५९ शतसाहस्रिकामाया साशीतिपृथुलायता । चत्वारि तस्य पत्राणि योजनानां चतुर्दिशम् ॥ ६० तत्र याऽसौ मया पूर्वं कर्णिकेत्यभिशब्दिता । तां वर्ण्यमानामेकाग्राः समासेन निबोधत ॥ ६१ शताश्रिमेनं मेनेऽत्रिः सहस्राश्रिमृषिर्भृगुः । अष्टाश्रिमेनं सावर्णिश्चतुरस्रं तु भागुरिः ॥ ६२ व(वा)र्ष्याणिस्तु सामुद्रं शरावं चैव गालवः । ऊर्ध्वणीकृतं गार्ग्यः कोष्ठाकिः परिमण्डलम् ॥ ६३

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ड. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति ।