वायु पुराण

१३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्– [अ०४५श्लो०९७–१२२]

( भुवनविन्यासः )

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च । वर्णाशा चन्दना चैव सतीरा महती तथा ॥ ९७ परा चर्मण्वती चैव विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥ ९८ शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुमहाद्रुमा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ॥ ९९ तमसा पिप्पला श्रोणी करतोया पिशाचिका । नीलोत्पला विपाशा च जम्बुला वालुवाहिनी ॥ १०० सितेरजा शुक्तिमती मक्रुणा त्रिदिवा क्रमात् । ऋक्षपादप्रसूताश्च नद्यो मणिनिभोदकाः ॥ १०१ तापी पयोष्णी निर्बन्ध्या मद्रा च निषधा नदी । वेन्वा वैतरणी चैव शितिबाहुः कुमुद्वती ॥ १०२ तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तःशिला तथा । विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ॥ १०३ गोदावरी भीमरथी कृष्णा वैण्यथ वञ्जुला । तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च तथाऽऽपगा ॥ दक्षिणापथनद्यस्तु सह्यपादाद्विनिःसृताः ॥ १०४ कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती । मलयाभिजातास्ता नद्यः सर्वाः शीतजलाः शुभाः ॥ १०५ त्रिसामा क्रतुकुल्या च इक्षुला त्रिदिवा च या । लाङ्गलीनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः ॥ १०६ ऋषीका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी । कूपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः ॥ १०७ सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः । विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः ॥ तासां नद्युपनद्योऽपि शतशोऽथ सहस्रशः । तास्त्विमे कुरुपञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः ॥ शूरसेना भद्रकारा बोधाः शतपथेश्वरैः । वत्साः किसष्णाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ अर्थपाश्च तिलङ्गाश्च मगधाश्च वृकैः सह । मध्यदेशा जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥ १११ (*सह्यस्य चोत्तरार्धे तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ॥ ११२ [+तत्र गोवर्धनो नाम सुरराजेन निर्मितः) । रामाप्रियार्थं स्वर्गोऽयं वृक्षा ओषधयस्तथा ॥ ११३ भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थेऽवतारिताः । अन्तःपुरवनोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः ] ॥ ११४ बाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । अपरीताश्च शूद्राश्च पह्लवाश्चर्मखण्डिकाः ॥ ११५ गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरभद्रकाः । शका हृदाः कुलिन्दाश्च परितो हारपूरिकाः ॥ ११६ रमता रद्धकटका केकया दशमानिकाः । क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ॥ ११७ काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बराः प्रियलौकिकाः । पीनाश्चैव तुषाराश्च पह्नवा बाह्यतोदराः ॥ ११८ आत्रेयाश्च भरद्वाजाः प्रस्थलाश्च कसेरुकाः । लम्पाकाः स्तनपाश्चैव पीडिका जुहुडैः सह ॥ ११९ अपगाश्चालिमद्राश्च किरातानां च जातयः । तोमरा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा ॥ १२० चूलिकाश्चाहुकाश्चैव पूर्णदर्वास्तथैव च । एते देशा ह्युदीच्याश्च प्राच्यान्देशान्निबोधत ॥ १२१ अन्ध्रवाकाः सुजरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः । तथा प्रवड्गवङ्गेयामालदा मालवर्तिनः ॥ १२२

---

* धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो ग. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिह्नान्तर्गतग्रन्थो घ. पुस्तके नास्ति ।