वायु पुराण

१५६ | श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- | [अ०५० श्लो० ७१-९८]

(ज्योतिषप्रचारः)

पृथिव्या विस्तरं कृत्स्नं योजनैस्तन्निबोधत। तिस्रः कोट्यस्तु विस्तारः संख्यातः स चतुर्दिशम् ॥ ७१ तथा शतसहस्राणामेकोनाशीतिरुच्यते। सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्यास्त्वेष विस्तरः॥ ७२ विस्तरात्त्रिगुणं चैव पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्। गणितं योजनाग्रं तु कोटयस्त्वेकादश स्मृताः ॥ ७३ तथा शतसहस्र तु सप्तत्रिंशाधिकानि तु। इत्येतद्वै प्रसंख्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम् ॥ ७४ तारकासंनिवेशस्य दिवि यावद्धि मण्डलम्। पर्य्यासः संनिवेशस्य भूमेस्तावत्तु मण्डलम् ॥ ७५ पर्यायपारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्। सप्तानामपि लोकानामेतन्मानं प्रकीर्तितम् ॥ ७६ पर्यायपारिमाण्येन मण्डलानुगतेन च। उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम् ॥ ७७ संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः। एतदण्डकटाहस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ ७८ अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी। भूर्लोकश्च भुवश्चैव तृतीयः स्वरिति स्मृतः ॥ महर्लोको जनश्चैव तपः सत्यश्च सप्तमः ॥ ७९ एते सप्त कृता लोकाछत्राकारा व्यवस्थिताः। स्वकैरवरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् ॥ ८० दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः। धार्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परम् ॥ ८१ अस्याण्डस्य समन्ताच्च संनिविष्टो घनोदधिः। पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते ॥ ८२ घनोदधिपरणार्थ धार्यते घनतेजसा। बाह्यतो घनतेजस्तु तिर्यगूर्ध्वं तु मण्डलम् ॥ ८३ समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्। घनवातात्तथाऽऽकाशमाकाशं च महात्मना ॥ ८४ भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः। ततो महाननन्तेन प्रधानेनाव्ययात्मना ॥ ८५ पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्। ज्योतिर्गणप्रचारस्य प्रमाणं परिवक्ष्यते ॥ ८६ मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्धनि। वस्वोकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता ॥ ८७ दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्धनि। वैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे ॥ ८८ प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्धनि। सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्याथ धीमतः ॥ ८९ दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि। तुल्या माहेन्द्रपुर्यां तु सोमस्यापि विभावरी ॥ ९० मानसोत्तरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम्। स्थिता धर्मव्यवस्थायै लोकसंरक्षणाय च ॥ ९१ लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने। काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिर्या तां निबोधत ॥ ९२ दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति। ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति ॥ ९३ मध्यंगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः। वैवस्वते संयमने उदयस्तत्र उच्यते ॥ ९४ सुखायामर्धरात्रं च मध्यमः स्याद्बहिर्यदा। सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठंस्तु दृश्यते ॥ ९५ विभायामर्धरात्रं स्यान्माहेन्द्रयामस्तमेति च। तदा दक्षिणपूर्वेषामपराह्नो विधीयते ॥ ९६ दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वाह्नः परिकीर्त्यते। तेषामपररात्रं च ये जना उत्तरापथे ॥ ९७ देशा उत्तरपूर्वा ये पूर्वरात्रं तु तान्प्रति। एवमेवोत्तरेष्वर्को भवनेषु विराजते ॥ ९८