वायु पुराण

[अ० ५१ श्लो० १-२२] वायुपुराणम् । १६३ (ज्योतिष्प्रचारः)

अथैकपञ्चाशोऽध्यायः।

ज्योतिष्प्रचारः।

सूत उवाच— स्वायंभुवे निसर्गे तु व्याख्यातान्युत्तराणि तु । भविष्याणि स सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम् ॥ १ एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम् । सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः ॥ २

ऋषय ऊचुः— भ्रमन्ते कथमेतानि ज्योतींषि दिवि मण्डलम् । तिर्यग्व्यूहेन सर्वाणि तथैवासंकरेण च ॥ कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्वयम् ॥ ३ एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम । भूतसंमोहनं त्वेतच्छ्रोतुमिच्छा प्रवर्तते ॥ ४

सूत उवाच— भूतसंमोहनं ह्येतद्ब्रुवतो मे निबोधत । प्रत्यक्षमाप दृश्यं यत्तत्संमोहयते प्रजाः ॥ ५ योऽसौ चतुर्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः । उत्तानपादपुत्रोऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि ॥ ६ स हि भ्रमन्भ्रामयते चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ ७ ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्पते भगणः स्वयम् । सूर्यचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ॥ ८ वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै । तेषां योगश्च भेदश्च कालचारस्तथैव च ॥ ९ अस्तोद्यौ तथोत्पाता अयने दक्षिणोत्तरे । विषुवद्वयहेवर्णाश्च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते ॥ १० वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्तते ॥ ११ ध्रुवेणाधिकृतांश्चैव सूर्योपाङ्गत्य तिष्ठति । तदेष दीप्तकिरणः स कालाग्निर्दिवाकरः ॥ १२ परिवर्तक्रमाद्दीपा भामिरालोकयन्दिशः । सूर्यः किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः ॥ जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ॥ १३ आदित्यपीतं सूर्याग्नेः सोमं संक्रमते जलम् । नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकाधानं प्रवर्तते ॥ १४ यत्सोमात्स्रवते सूर्ये तदभ्रेष्ववतिष्ठते । मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलं भुवि ॥ १५ एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते च पुनर्जलंम् । न नाशमु(उ)दकस्यास्ति तदेव परिवर्तते ॥ १६ संधारणार्थं भूतानां मायैषा विश्वनिर्मिता । अनया मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७ विश्वेशो लोकरुद्देवः सहस्रांशुः प्रजापतिः । धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभुर्विष्णुर्दिवाकरः ॥ १८ सार्वलौकिकमम्भो वै यत्सोमान्नभसश्च्युतम् । सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ॥ १९ सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्तते । शीतोष्णवीर्यौ द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ॥ २० सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका । सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ॥ २१ सर्वभूतशरीरेषु आपो ह्यनुगताश्च याः । तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च ॥ धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ॥ २३