वायु पुराण

[अ० ५१ श्लो० ४७-७३] वायुपुराणम् १६५ । (ज्योतिष्प्रचारः) ।

तस्याविष्यन्दजं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः। शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः॥ ४७ दक्षिणेन गिरेर्योऽसौ हेमकूट इति स्मृतः। उदग्धिमवतः शैलादुत्तरस्य च दक्षिणे ॥ ४८ पुण्डूं नाम समाख्यातं नगरं तत्र वै स्मृतम्। तस्मान्निपतितं वर्षं यत्तुषारसमुद्भवं। ततस्तदावहो वायुर्हिमशैलात्समुद्वहन् ॥ आनयत्यात्मयोगेन सिञ्चमानो महागिरिम् ॥ ४९ हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्। इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्ताविवृद्धये ॥ ५० मेघावा(च्चाऽऽ)प्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्तितम्। सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते ॥ ५१ ध्रुवेणाऽऽवेष्टितां सूर्यस्ताभ्यां वृष्टिः प्रवर्तते। ध्रुवेणाऽऽवेष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः॥ ५२ ग्रहान्निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले। वारस्यान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण परिवेष्टितम् ॥ ५३ अतः सूर्यरथस्याथ संनिवेशं निबोधत। संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ॥ ५४ हिरण्मयेन भगवान्पर्वणा तु महौजसा। नष्टवर्त्माऽन्धकारेण षट्प्रकारैकनेमिना ॥ चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति ॥ ५५ दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः। द्विगुणोऽस्य रथोऽपस्थादीषादण्डप्रमाणतः॥ ५६ स तस्य ब्रह्मण सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु। असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैर्हयैः ॥ ५७ छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतः शुक्रस्ततः स्थितः। वरुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः॥ तेनासौ सर्पति व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः॥ ५८ अथैमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु। संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम् ॥ ५९ अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः। आराः पञ्चर्तवस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृताः॥ ६० रथनीडः स्मृतो ह्यब्दस्त्वयने कूबरावुभौ। मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः॥ ६१ तस्य काष्ठाः स्मृता घाणा ईषादण्डः क्षणास्तु वै। निमेषाश्चानुकर्षोऽस्य ईषा चास्य लवाः स्मृताः॥ ६२ रात्रिवरूथ्यो धर्मोऽस्य ध्वज ऊर्ध्वः समुच्छ्रितः। युगाक्षकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ॥ ६३ सप्ताश्वरूपाच्छन्दांसि वहन्ते वामतो धुरम्। गायत्री चैव त्रिष्टुप् च अनुष्टुब्जगती तथा ॥ ६४ पङ्क्तिश्च बृहती चैव उष्णिक्चैव तु सप्तमम्। अक्षे चक्रं निबद्धं तु ध्रुवे त्वक्षः समर्पितः॥ ६५ सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहाक्षो भ्रमति ध्रुवः। अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ॥ ६६ एवमर्थवशात्तस्य संनिवेशो रथस्य तु। तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रथः ॥ ६७ तेनासौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि। युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ॥ ६८ ध्रुवेण भ्रमतौ रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै। भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ॥ ६९ युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु। ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचकश्वेतरज्जुवत् ॥ ७० भ्रमन्तमन्वगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ। युगाक्षकोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ॥ ७१ कीलासक्तौ यथा रज्जुर्भ्रमेते सर्वतोदिशम्। ह्रसतस्तस्य रश्मी तौ मण्डलेषूत्तरायणे ॥ ७२ वर्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु। ध्रुवेण संगृहीतौ तु रश्मी वै नयतो रविम् ॥ ७३