वायु पुराण

१७६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्— [अ० ५४- श्लो० ८२-४-२५]

(नीलकण्ठस्तवः)

उत्तरे शैलराजस्य सरांसि सरितो ह्रदाः। पुण्योद्यानेषु तीर्थेषु देवतायतनेषु च॥ गिरिशृङ्गेषु तुङ्गेषु गह्वरोपवनेषु च॥ ४ देवभक्ता महात्मानो मुनयः शंसितव्रताः। स्तुवन्ति च महादेवं यत्र यत्र यथाविधि॥ ५ ऋग्यजुःसामवेदैश्च नृत्यगीतार्चनादिभिः। ओंकारं हुं नमस्कारैरर्चयन्ति सदा शिवम्॥ ६ प्रवृत्ते ज्योतिषां चक्रे मध्यव्योम्नि दिवाकरे। देवता नियतात्मानः सर्वे तिष्ठन्ति तां कथाम्॥ अथ नियमप्रवृत्ताश्च प्राणशेषप्यवस्थिताः॥ ७ नमस्ते नीलकण्ठाय इत्युवाच सदागतिः। तच्छ्रुत्वा भावितात्मानो मुनयः शंसितव्रताः॥ वालखिल्येतिविख्याताः पतङ्गसहचारिणः॥ ८ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्। तस्मात्पृच्छन्ति वै वायुं वायुपर्णाम्बुभोजनाः॥ ९

ऋषय ऊचुः— नीलकण्ठेति यत्प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम। एतद्गुह्यं पवित्राणां पुण्यं पुण्यकृतां वरः॥ १० तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन। नीलता येन कण्ठस्य कारणेनाम्बिकापतेः॥ ११ श्रोतुमिच्छामहे सम्यक्तव वक्त्राद्विशेषतः। यावद्वाचः प्रवर्तन्ते सार्थास्ताश्च त्वयेरिताः॥ १२ वर्णस्थानगते वायौ वाग्विधिः संप्रवर्तते। ज्ञानं पूर्वमथोत्साहस्त्वत्तो वायो प्रवर्तते॥ १३ त्वयि निष्पन्दमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः। यत्र वाचो निवर्तन्ते देहबन्धाश्च दुर्लभाः॥ १४ तत्रापि तेऽस्ति सद्भावः सर्वगस्त्वं सदाऽनिल। नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृतेऽस्ति समीरण॥ १५ एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतोऽनिल। वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमधीश्वरम्॥ १६ ब्रूहि तत्कण्ठदेशस्य किंकृता रूपविक्रिया। श्रुत्वा वाक्यं ततस्तेषामृषीणां भावितात्मनाम्॥ प्रत्युवाच महातेजा वायुर्लोकनमसकृतः॥ १७

वायुरुवाच— पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः। वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतेः॥ १८ पप्रच्छ कार्तिकेयं वै मयूरवरवाहनम्। महिषासुरनारीणां नयनाञ्जनतस्करम्॥ १९ महासैनं महात्मानं मेघस्तानितनिस्वनम्। उमामनःप्रहर्षेण बालकं छद्मरूपिणम्॥ २० क्रौञ्चजीवितहर्तारं पार्वतीहृदि नन्दनम्। वसिष्ठः पृच्छते भक्त्या कार्तिकयं महाबलम्॥ २१

वसिष्ठ उवाच— नमस्ते हरनन्दाय उमागर्भ नमोऽस्तु ते। नमस्ते अग्निगर्भाय गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते॥ २२ नमस्ते शरगर्भाय नमस्ते कृतिकासुत। नमो द्वादशनेत्राय षण्मुखाय नमोऽस्तु ते॥ २३ नमस्ते शक्तिहस्ताय दिव्यघण्टापताकिने। एवं स्तुत्वा महासेनं पप्रच्छ शिखिवाहनम्॥ २४ यदेतद्दृश्यते वर्यं शुभं शुभ्राञ्जनप्रभम्। तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कुन्देन्दुसप्रभे॥ २५