वायु पुराण

[अ० ५७ श्लो० ३-२२] वायुपुराणम् । १८९ ( यज्ञवर्णनम् ) संख्यायेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः । युगं च युगभेदं च युगधर्मं तथैव च ॥ ३ युगसंध्यंशकं चैव युगसंधानमेव च । षट्प्रकारयुगाख्यानां प्रवक्ष्यामीह तत्त्वतः ॥ ४ लौकिकेन प्रमाणेन विबुद्धोऽब्दस्तु मानुषः । तेनाब्देन प्रसंख्याय वक्ष्यामीह चतुर्युगम् ॥ ५ निमेषकालः काष्ठा च कलाश्चापि मुहूर्त्तकाः । निमेषकालतुल्यं हि विद्याल्लध्वक्षरं च यत् ॥ ६ काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलास्ताः । त्रिंशत्कलाश्चैव भवेन्मुहूर्त्तस्तास्त्रिंशता रात्र्यहणी समेते ॥ ७ अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके । तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वमाय कल्प्यते ॥ ८ पित्र्ये रात्र्यहणी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः । कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वमाय शर्वरी ॥ ९ त्रिंशच्च मानुषा मासाः पित्र्यो मासश्च स स्मृतः । शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते ॥ १० मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै ॥ चत्वारश्चाधिका मासाः पित्रे चैवेह कीर्तिताः ॥ ११ लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः । एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रेऽस्मिन्निश्चयो मतः ॥ १२ दिव्ये रात्र्यहणी वर्षे प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ॥ १३ ये ते रात्र्यहणी दिव्ये प्रसंख्याते तयोः पुनः । त्रिंशच्च तानि वर्षाणि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ॥ १४ मानुषं च शतं विद्धि दिव्यमासांस्तु ते । दश चैव तथाऽहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ॥ १५ त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिव (र्षा) णानि यानि च । दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्तितः ॥ १६ त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः । त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः ॥ १७ नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । अन्यानि नवतिश्चैव क्रौञ्चः संवत्सरः स्मृतः ॥ १८ षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि । तु । * षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया ॥ वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ॥ १९ त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि च । षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्यया ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्राहुः संख्याविदो जनाः ॥ २० इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्ययाऽन्वितम् । दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम् ॥ २१ चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः । पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ॥ द्वापरश्च कलिश्चैव युगान्येतान्यकल्पयत् ॥ २२

---

* इदमर्धं नास्ति क. ख. घ. पुस्तकेषु ।